kanaaneisk

Fønikisk og hebraisk blir ofte omtala som to språk, men dei stod så nær kvarandre at dei kan reknast som to dialektar av kanaaneisk eller i eit kanaaneisk dialektkontinuum. Fønikisk høyrer heime i den nordvestlege enden av kontinuumet og moabittisk, ammonittisk og edomittisk i den søraustlege enden, med hebraisk imellom.

Det var også dialektskilnader innanfor dei fem hovuddialektane, med skilnader mellom dei fønikiske kystbyane og mellom det nordlege kongedømet Israel og det sørlege kongedømet Juda. Nordleg hebraisk hadde sams drag med fønikisk og sørleg hebraisk med moabittisk, ammonittisk og edomittisk.

Det hebraiske eigennamnet Kná‘an כְּנַ֫עַן har tre bruksmåtar i Det gamle testamentet:

1. Sonen til Ham, som er omtala i 1. Mosebok 9,18: «Sønene til Noah som gjekk ut av arka, var Sem, Ham og Jafet. Ham var far til Kanaan.» Kanaan representerer her dei ikkje-israelske folka som budde i Kanaan. Dei stod språkleg svært nær israelittane, men 1. Mosebok 9 er opptatt av å skape eit klart skilje: «Velsigna er Herren, Sems Gud! Kanaan skal vera hans slave!»
2. Landet Kanaan, slik det er definert øvst i denne artikkelen, der hebrearane ifølgje Det gamle testamentet slo seg ned og underkua innbyggjarane etter fangenskapet i Egypt.
3. Middelhavskysten, særleg Fønikia.

Den dialekten som her er kalla hebraisk, er ikkje omtala med dette namnet i Det gamle testamentet. Nyhebraisk ʔivrit עברית 'det hebraiske språket' er ikkje belagt i Den gamle testamentet, der ein finn ʕibri עברי 'hebrear; hebraisk' berre brukt om den etniske gruppa.

I Jesaja 19,18, som skal vere skriven på 700-talet fvt., er språket kalla Kanaans språk, hebraisk spat knáʕan שׂפת כנען, der spat שׂפת er status constructus (forma som er hovudet i ein genitivfrase) av sɔpɔ שׂפה 'leppe; språk; kant, breidd'.

Andre stader i Det gamle testamentet er språket omtala som judeisk, hebraisk jhudit יהודית, som i 2. Kongebok 18,26 (skriven på 500-talet fvt.):

Då sa Eljakim, son til Hilkia, Sjebna og Joah til kommandanten: «Snakk til tenarane dine på arameisk, for vi skjønar det. Snakk ikkje judeisk til oss så folket på muren høyrer det!»

I eldre omsetjingar til norsk (nynorsk 1922 og 1938 og bokmål 1930) og dansk står det jødisk i staden for judeisk. Judeisk viser til språket i det sørlege kongedømet Juda.

Dei hebraiske orda er her gjengitt i tiberiansk uttale av bibelhebraisk, frå kring 800 evt. Uttalen kring 700–800 fvt. skilde seg sterkt frå den tiberianske, med store skilnader i både vokalar og konsonantar. Ordet שׂפה 'leppe; språk; kant, breidd', som er nemnt ovanfor, hadde fram til 1000 fvt. uttalen /ɬapatu/ (der /ɬ/ er ein ustemd lateral frikativ). 500 år seinare var uttalen /sāpā/, mens den tiberianske var /sɔpɔ/ [sɔfɔ]. Nyhebraisk uttale er /safa/. Framstillinga byggjer på Reymond (2018).

Det som her er kalla Fønikia, kalla innbyggjarane Kanaan – på fønikisk ‹knʕn› 𐤊𐤍𐤏𐤍. Vokalane er ukjende, men uttalen var sannsynlegvis som på hebraisk. Namnet Fønikia er eit eksonym, det kjem av det greske namnet på Kanaan – Phoiníkē Φοινίκη.

Språket som her er kalla fønikisk, det vil seie det kanaaneiske språket i byar som Byblos, Sidon og Tyr, blei kalla kanaaneisk. I boka A Phoenician-Punic grammar skriv Charles R. Krahalkov (omsett til norsk):

Fønikia (Φοιωικια), det greske namnet på Kanaan (KNᶜN, hebraisk Kᵉnáᶜan), var området i antikken som omfatta det sørlege Syria, Libanon og Israel (vest for elva Jordan) og strekte seg grovt rekna frå Arad i nord til Negev og Sinai i sør. I sein bronsealder og i jernalderen budde det her fleire folk med felles opphav og felles kultur, og dei hadde eit felles språk som dei kalla ŚPT KNᶜN («Kanaans språk» [Jesaja 19,18]), eller kanaaneisk.

(Ś er ein semittologisk skrivemåte for det forskarane meiner blei uttala [ɬ].)

I Nord-Afrika ser kanaaneisk ut til å ha vore nytta om punisk i fleire hundre år evt. I verket Epistulae ad Romanos inchoata expositio 'Ufullførte merknader til Romarbrevet' skriv kyrkjelæraren Augustin av Hippo (354–430 evt.), som var frå Tagaste i Numidia (no Algerie), at når ein spør bøndene i Nord-Afrika kva det er (eller kva dei er; teksten er omdiskutert akkurat på dette punktet), så svarar dei på punisk: Chanani. Det er omstridd om dette tyder kanaanearar eller kanaaneisk, med samanhengen med Knáʕan er ikkje kontroversiell.

Dersom det er eit ikkje-semittisk ord, er opphavet ukjent. I Amarna-breva (sjå lenger oppe) frå 1300-talet fvt. er det 12 førekomstar av kinaxna og liknande former(der x står for ein ustemd velar frikativ), som blir tolka som Knáʕan. Freistnader har blitt gjort på å knyte det til sumerisk kanaga 'land' eller babylonsk kingin 'lågland', men analysane er i dag forkasta.

Andre forskarar har prøvd på å knyte Knáʕan til eit nordvestsemittisk verb med rota knʕ, som i hebraisk kɔnaʕ כנע 'vere audmjuk, smålåten, underkua', slik at Knáʕan tyder 'lågland' eller 'underkua'. Jamfør sitatet frå 1. Mosebok 9 lenger oppe: «Velsigna er Herren, Sems Gud! Kanaan skal vera hans slave!» Somme har òg føreslått at tydinga ikkje er 'lågland', men 'solnedgangens land' eller 'landet i vest'.

Under utgravingar i byen Nuzi i 1925–1931 blei det funne meir enn 5000 kileskrifttavler frå 1400-talet fvt. på akkadisk med hurrittisk påverknad. I desse tekstane førekjem ordet kinaxnu, med tydinga 'purpur'. Sidan purpurfargen kjem frå Fønikia, måtte Kná'ʕan tyde 'purpurlandet' og vere eit lån frå hurrittisk. Dette blir da ein parallell til det greske namnet Phoiníkē Φοινίκη 'Fønikia' og fargenamnet phoînix φοῖνιζ 'purpur'. Det finst likevel argument for at tilhøva er dei motsette – at kinaxnu er lånt frå kanaaneisk Kná'ʕan og tyder 'purpur' fordi fargen kjem derifrå. Det blir ein parallell til den norske fargenemninga indigo 'blått til blåfiolett fargestoff', som kjem av gresk indikón ἰνδικόν 'indisk'.

I ei egyptisk innskrift til farao Ramses 2 frå 1400-talet fvt. står det om «640 fanga kinʕanu», som blir tolka som 'handelsmenn' eller 'fønikiske (kanaaneiske) handelsmenn'. Ein forskar føreslår difor at landet heiter Kanaan fordi det kom kjøpmenn derfrå, medan andre meiner kinʕanu har fått tydinga 'kjøpmann' fordi kjøpmennene kom frå Kanaan.

Etymologien er også drøfta i mellom anna Lemche (1991).