maltesisk

Det har budd folk på Malta i om lag 7000 år, men ingenting er kjent om språktilhøva før på 700-talet fvt., da fønikarane kom til øyane, og noko seinare punisktalande folk frå Karthago.

Øyane var under fønikisk/punisk styre fram til romarane la dei under seg i 210 fvt og gjorde dei til ein del av provinsen Sicilia. Men punisk levde vidare. Apostelen Paulus stranda på Malta 60 evt., som omtala i Apostelgjerningane 28,1–2:

1 Då vi var berga, fekk vi vita at øya heitte Malta. 2 Dei som budde der, var uvanleg hjelpsame mot oss. Dei tende bål og tok seg av oss alle, for det hadde teke til å regna, og det var kaldt.

«Dei som budde der» er i den greske originalen omtala som hoi bárbaroi οἱ βάρβαροι, det vil seie barbarane. I denne samanhengen tyder det at dei ikkje snakka gresk eller latin, og høgst sannsynleg ei form for nypunisk.

På 400-talet evt. blei øyane truleg okkuperte av vandalar (454 evt.) og seinare austgotarar (494 evt.), som hadde makta fram til Det bysantinske riket tok over makta i 535 evt.

Rundt 870 evt. blei bysantinarane fordrivne frå Malta av muslimske arabarar frå noverande Tunisia. Dette førte til at arabisk språk etablerte seg på øyane, nærmare bestemt siciliansk arabisk – den arabiske dialekten som blei snakka på Sicilia i den arabiske/muslimske perioden frå 800-talet til 1100-talet. Maltesisk er den einaste overlevande varianten av siciliansk arabisk, som primært har røter i tunisisk og annan maghrebinsk arabisk, men òg har nokre uforklarte levantinske drag.

Da den normanniske adelsmannen Roger 1. Guiscard gjekk til åtak på Malta i 1091, fann han eit veletablert muslimsk samfunn. Heilt fram til 1190-talet var klassisk arabisk i bruk som eit høgspråk og det maltesiske daglegspråket som eit lågspråk, i typisk diglossi.

Midt på 1200-talet blei muslimar bortviste frå øyane, og latin eller gamalsiciliansk tok over som høgspråk. Frå denne tida blei maltesisk utsett for ein sterk romansk påverknad.

I 1530 blei Malta overlaten til johannittarriddarane. Som nemnt i artikkelen Malta, bygde dei mange kyrkjer, kloster og palass. Italiensk overtok rolla som høgspråk, og maltesisk fekk mange lånord frå italiensk.

Den eldste kjende maltesiske ordboka var eit manuskript frå 1500-talet med tittelen Maltese-italiano. I 1750 kom den første maltesiske grammatikken, Della Lingua Punica presentemente usata da Maltesi, ovvero Nuovi Documenti li quali possono servire di lume all'antica Lingua Etrusca, 'Om det puniske språket som maltesarane brukar i dag, eller nye dokument som kan kaste lys over det gamle etruskiske språket' av presten, historikaren og språkforskaren Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis (maltesisk Ġann Piet Franġisk Agius de Soldanis; 1712–1770). De Soldanis trudde (feilaktig) at maltesisk stamma frå punisk, som han igjen (feilaktig) trudde stamma frå etruskisk.

På veg til Egypt i 1798 okkuperte Napoleon Malta. Den franske okkupasjonen varte til 1800, da øyane kom under eit britisk kolonialt styre som varte til Malta blei sjølvstendig i 1964. Som Borg og Azzopardi-Alexander (1997) skriv, sette britane snart i gang med ei meir eller mindre subtil anglifisering, som kulminerte med ein språkstrid seint på 1800-talet og på byrjinga av 1900-talet.

Den maltesiske forfattaren, filosofen og språkforskaren Mikiel Anton Vassalli (1764 – 1829) gav ut fleire viktige bøker på maltesisk, mellom anna ei maltesisk-italiensk ordbok og ein maltesisk grammatikk. Maltesisk erstatta italiensk som offisielt språk ved sida av engelsk i 1934. Vasalli gjorde i 1788 ein første freistnad på å standardisere maltesisk rettskriving. Av religiøse (kristne) og praktiske årsaker valde han det latinske alfabetet. Språket hadde likevel ei ueinsarta rettskriving fram til 1924.

L-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti – Den maltesiske forfattarforeininga – blei skipa i 1920. I 1924 presenterte denne foreininga eit framlegg til ei standardisert maltesisk rettskriving, i publikasjonen Tagħrif fuq il-Kitba Maltija 'Retningslinjer for maltesisk skriving'. I 1934 gav den maltesiske regjeringa at denne rettskrivinga offisiell status, til bruk i utdanning og administrasjon. Samtidig fekk Den maltesiske forfattarforeininga namnet l-Akkademja tal-Malti 'Det maltesiske akademiet'.

Da landet blei sjølvstendig i 1964, blei det slått fast i grunnlova at maltesisk og engelsk er offisielle språk, mens maltesisk er nasjonalspråket.

I 2004 blei Malta medlem av EU, der maltesisk da fekk status som eit offisielt EU-språk, som det første arabiske. Landet er i praksis tospråkleg. I det maltesiske skuleverket er maltesisk, engelsk og matematikk kjernefaga, men di høgare ein kjem i utdanninga, di større plass tar engelsk. Engelsk ser òg ut til å blir eit stadig meir brukt språk. Nesten 25 % av born under ti år oppgir engelsk som førstespråk og nesten 15 % av dei mellom 10 og 19.

Den vanlege leddstillinga i maltesisk er subjekt–verbal–objekt, som vist i denne setninga, som tyder 'Marija les éi ny bok i dag':

Eit adverbial kjem oftast heilt til slutt, som illum 'i dag'.

Som eksempelet viser, står adjektivet ġdid 'ny' og talordet wieħed 'éin/éi/eitt' etter substantivet ktieb i nomenfrasen. Eit høgare talord står føre substantivet, som tliet 'tre' i dømet nedanfor.

Verbalet består av to ord – progressiv-markøren qed og verbet taqra 'ho les'.

Ein del maltesisk bøyingsmorfologi viser seg om ein jamfører setninga ovanfor med den følgjande, som tyder 'Marija las tre nye bøker i går':

Verbet har forma qrat, som tyder 'ho las' og er ei perfektiv-form, i motsetnad til taqra i setninga over, som er imperfektiv. Begge verbformene har ein t som uttrykkjer hokjønn (femininum). Denne t-en er eit prefiks i imperfektiv og eit suffiks i perfektiv. Hadde subjektet i setninga vore mannsnamnet Pietru, ville verbet i imperfektiv og perfektiv ha vore høvesvis jaqra 'han les' og qara 'han las'.

Kotba 'bøker' og ġodda 'nye' er fleirtal av høvesvis ktieb 'bok' og ġdid 'ny'. Desse bøyingsformene er døme på at maltesisk dannar fleirtal av substantiv og adjektiv ved å endre vokalane, på same måte som i andre arabiske dialektar. Jamfør til dømes klassisk arabisk kitāb كتاب 'bok' og kutub كتب 'bøker'.

Det maltesiske alfabetet er ein modifisert versjon av det latinske alfabetet, med tillegg av bokstavane ċ, ġ, għ, ħ og ż. Maltesisk er det einaste semittiske språket som blir skrive med det latinske alfabetet. Tabell 1 viser bokstavane for konsonantar, med ein fonemisk transkripsjon.

I hovudsak er den maltesiske rettskrivinga fonemisk, men med nokre avvik for betre å få fram ein del grunnleggjande prinsipp i arabisk grammatikk, som det at arabiske røter har tre konsonantar. Nokre få detaljar er forklarte nedanfor. Ei grundig framstilling finst til dømes i Aquilina (1965).

Plosivar, affrikatar og frikativar er ustemde i slutten av ord, slik at til dømes qalb 'hjarte' blir uttala /ˈʔalp/.

Għ blir uttala /ɣ/ (stemd velar frikativ) nokre stader på øya Għawdex (Gozo), men andre stader har han falle bort, men forlengjer vokalen føre eller etter, bortsett frå at għi blir uttala /eːj/ eller /aːj/ og ghu blir uttala /eːw/ eller /oːw/

På Għawdex kan difor øynamnet uttalast /ˈɣawdeʃ/, mens andre stader er uttalen /ˈaːwdeʃ/. Għ kjem av arabisk /ʕ/ (stemd faryngal frikativ) og /ɣ/ (stemd velar frikativ).

H er stum, bortsett frå i slutten av ord, der han blir uttala /ħ/, jamfør deheb /ˈdeːp/ 'gull' og boloh /ˈboːloħ/ 'dum'.

Maltesisk har vokalane i e a o u /i e a o u/, som kan vere korte eller lange. Dei er lange i eit trykksterk staving når dei ikkje er følgde av meir enn éin konsonant. Dessutan er dei lange føre og etter għ, som nemnt ovanfor.