DZINA NA DZINA LASHU: FULUFHELO LOVELY
MUDUWA KHO: VEN1501
ASAIMENTHE :2
MBUDZISO 1 : FONETIKI
1.1 Fonetiki ndi ngudo ya mibvumo ine ya bvelela mulomoni wa muambi. Vhadivhi vha
dzinyambo vha a tendelana uri fonetiki i gudwa nga zwipida zwiraru zwa ndeme:
1. Artikuleisheni - tshiitea tsha u bveledza na u langa mibvumo nga madzangalelo,
milomo, na nndevhe. Ndi hune ha sedzwa zwivhumbeo zwa mulomo, vhukoni ha
muambi u kona u konda kana u funza.
2. Akuistiki - tshiitea tsha u angaredza kana u shela kha ha mibvumo malugana na
vhushaka ha yone na vhaeni. Ndi hone hu tshi lavheleswa luhura lwa mivumo, mulogulu
wa yone, na tshikalo tsha malogulu ayo.
3. Auditoriki - tshiitea tsha u pfesesa nga u thetshelesa ha mibvumo na u langa vhutanzi ha
yone. Ndi hone hu tshi pfi mulandu wa nndevhe na pfushi dzo dzhianwaho nga nndevhe
dzo naka vhushaka ha yone.
1.2 Thalutshedzo ya mibvumo i tevhelaho:
(a) Tsuvha - ndi mibvumo ine ya bvelela mulomoni i na vhushaka na luthihi lwa muambi, lwo
dzudzanywaho hu sa londwi uri u bveledza.
(b) Tswatswara - ndi mibvumo ine ya vha na milenzhe ya u bveledza, yo konou bveledza hu tshi
khou katelwa midzangalelo.
(c) Mbudzuli - ndi mivumo ine ya kona u vuledza kana u bveledza nga vhuya lwa
vhudzangalelo ha muambi. Hune ha vha uri zwiṱavhi zwinzhi zwi a swikha nga milomo na
milenzhe u sumbedza uri ho no swika mbudzuloni.
1.3 Kha thalutshedzo ya mibvumo ya themba dzine dza nga bvela kha mibvumo ya [b][b][b] na
[v][\mathrm{v}][v], zwi tevhelaho zwi a ṱalutshedzwa:
(a) Mubvumo [b][b][b]:
• Fhethu hune ya bulwa hone: Mubvumo [b][b][b] u bveledzwa nga u thivhela na u hulela
nga madzangalelo na milomo mihulwane i tshi khou vhumbedza vhukavhalo ha muambi.
• Ipfi: Mubvumo uyu u na ipfi (voiced). Izwi zwi amba uri, musi u tshi bulwa, zwitavhi zwa
bulasi zwi a dzumbama na u tuma.
• U thivhelwa kana u sa thivhelwa ha muya: Mubvumo uyu u thivhela muya. Musi muya
u tshi khou hulela, u tanganelwa nga mulomo wa muambi, zwine zwa ita uri u thivhelwe
tshoṱhe, na muya u sa kone u dzhia vhutanzi.
(b) Mubvumo [v][\{v}][v]:
• Fhethu hune ya bulwa hone: Mubvumo [v][\mathrm{v}][v] u bveledzwa nga u humisa
mulomo wa themba uri u tshi tshinya na milenzhe ya mulomo wa themba ya mathomo.
• Ipfi: Mubvumo uyu u na ipfi (voiced), zwine zwa amba uri musi u tshi bulwa, zwitavhi
zwa bulasi zwi na thaidzo na u fula.
• U thivhelwa kana u sa thivhelwa ha muya: Mubvumo uyu u sa thivhelwi muya. Muya u
dzula u tshi khou fhufha musi mubvumo uyu u tshi khou bveledzwa, hu si na thivhelwa
ya muya.
Izwi zwivhumbwa zwi khou ṱalutshedza ndila ine mibvumo ya themba [b][b][b] na
[v][\mathrm{v}][v] ya fhambana ngayo nga fhethu hune dza bveledzwa hone, u vha na ipfi kana
u vha na vhudavhi, na ndila ine dza kona u thivhelwa kana u sa thivhelwa muya.
MBUDZISO 2 : FONOLODZHI
2.1 Tshanduko dza mibvumo dzi nga vha na zwiitisi zwihulwane vhukati ha ndila ine vhathu vha
khou amba ngayo. Kha dzinyambo dzi sa athu vhofhololwa, tshanduko idzi dzi khou shandula
nga mafulufulu fhano Afrika Tshipembe, nga nḓila ine vhathu vha khou vhofha Tshivenda. Kha
ri sedzese tshanduko dza mibvumo dzi tevhelaho, na u ṱalusa zwine dza amba:
2.1.1 Vhutsikaipfi (Assimilation):
• Vhutsikaipfi ndi tshanduko ine mubvumo uṅwe u tshi bva kha muambi wa zwiṱavhi wa
langulwa kana u ṱanganiswa na uṅwe mubvumo wa themba i fanaho. Zwivhumbeo
zwivhili zwi ya kona u fhelisana uri zwi sale zwi tshi ambwa nga ndila i fanaho.
• Trumbo: Kha tshivenda, ipfi "nḓuni" ḽi bva kha "nḓu ya nṋu," vha tshi ḓi vhona uri
mubvumo "ya" wo lingedzwa na muṅwe mubvumo wa themba.
2.1.2 Fothizesheni (Fortition):
• Fothizesheni ndi tshiitea tshine ha vha na ndila yavhuḓi ya u khwaṱhisa kana u itela
mubvumo uri u bveledze nga u vha wa malogulu na u ya phanḓa uri u kone u bveledza
mivumo.
• Trumbo: Kha ipfi "daka" u nga vhona uri "th" ya khwaṱhiswa u ya phanḓa.
2.1.3 Nyelelanogake (Elision):
• Nyelelanogake ndi tshanduko ine mubvumo uṅwe wa ṱalulwa kha ipfi uri muthu a sa
shandule ipfi uri ḽi vule.
• Trumbo: Kha ipfi "mavhele," "vh" i ṱalulwa ya vha "male."
2.1.4 Mupalataliso (Palatalization):
• Mupalataliso ndi tshiitea tshine mubvumo u bveledzwa na u langiwa nga mulomo wa
themba tshivhumbeo tshi tshi thomisa nga u swika.
• Trumbo: Ipfi "tshela" ḽi bva kha "tshila" ya vhanzhi ine "tsh" ya khwaṱhiswa na u
dzheniswa muungamedzo wa mulomo.
2.1.5 Muvelariso (Velarization):
• Muvelariso ndi tshanduko ine ya bveledza mubvumo wa themba kha muzunguluso wa
themba ya ṱavha nga nga tshipida tsha mulomo tsha nṱha uri i kone u ḓiita i vheya u
bveledza.
• Trumbo: Ipfi "ngoho" ḽi bva kha "nḓuhuko," luthihi lwa themba lu nga swika muṱalani wa
themba uri u vhe mivumo.
MBUDZISO 3 : MOFOLODZHI
Mitshila ya u lapfisa maiti:
Khangwa (Kissing):
o Mushumo: Khangwa ndi mutshila wa u lapfisa maiti wo shumiswa kha vhathu
vhane vha khou se fhedza mulalo. U thusa u bvisela nṱha ndeme na vhuṱanzi ha u
vhalisa na u thoma u amba na muya.
Mavhunga (Hugging):
o Mushumo: Mavhunga ndi mutshila wa u lapfisa maiti une u ṱalutshedza u
sumbedza ṱhoho na u sumbedza ndeme ya vhukuma. Ndi mutshila une u kona u
vhulunga maṱo na u ṱuṱuwedzwa nga ngudo ya mafhungo.
Mufhusi (Caressing):
o Mushumo: Mufhusi ndi mutshila wa u lapfisa maiti une u tshi amba nga u shuma
na mashudu a muya. U thusa u sumbedza u khwama na u nanga muya wa ḓuvha
na vhaṱa.
Uthetshelesa (Whispering):
o Mushumo: Uthetshelesa ndi mutshila wa u lapfisa maiti une u sa sumbedza
vhukuma. U shuma nga vhuhali kha zwiḽiwa na maṅwe maifhi a ṋamusi na u
tshimbidza zwiṅwe zwithu.
Nndulu (Gazing):
o Mushumo: Nndulu ndi mutshila wa u lapfisa maiti une u ṱalutshedza u vhona na
u sa ṱanganya. U thusa u sumbedza ndeme ya u vhona na u wana ṱhoho ya
maitele a vhatshi.
MBUDZISO 4 : DIVHAFHUNGO
4.1 Shandulani fhungo ili li ye kha liambaitwa:
• Fhungo: "Rige ri fa vhuswa."
• Shandulo: "Nḓila idzi dza ri fa, ri khou sumbedza vhuswa."
4.2 Vhigani fhungo li tevhelaho:
• Fhungo: "Musidana o ri 'Ndi khou humbela pfarelo.'"
• Vhigani: "Musidana u khou humbela pfarelo."
4.3 Isani fhungo ilo kha luambo lwa uuu:
• Fhungo: "Dokotela o tenda uri nangoo kho/era i a vhulaha."
• Isani: "Dokotela o tenda uri kho/era i a vhulaha."
4.4 Fhungo asili:
• Mukalaha: "Vho via mbudzi ye ya vha i songo nona zwone."
• (a) Bviselani khagala fhungodavhitsinde: "Vho via mbudzi ye ya vha i songo nona
zwone, vha khou sumbedza u bvisela."
• (b) Bviselani khagala fhungo davhi la litaluli: "Fhungo la litaluli ndi 'Ndi khou humbela
pfarelo.'"
MBUDZISO 5 : DIVHAIPFI
5. Mafhungo a tevhelaho:
Mafhungo: "Masindi o tou ri murathu khwa! A mbo di vhea gosi. Zwa u khwakhwanya
Tshifhiwa kha Masindi zwo no tou vha dzema. Izwo zwo dahisa fola makhulu wawe ngauri a si
kale vha tshi khou mu laya nge mulovha a vhona niwedzi."
(i) Kha mafhungo e na vhala hu na mapharonimi, a topoleni:
• Mapharonimi: "murathu" (nduna), "khwa" (khu), "fola" (vhuṱuku).
(ii) Thimothimo ndi mini?
• Thimothimo: "Thimothimo" ndi maitele a muṅwe muthu u tshi khou shumisa
matshimbidzi kha u ṱola mbudziso kana u sumbedza ndila.
(iii) Bviselani khagala fhungo line la vha na thimathimo:
• Fhungo: "Masindi o tou ri murathu khwa!"
(iv) Sumbedzani uri fhungo ilo li disa hani thimathimo:
• Fhungo: "Masindi o tou ri murathu khwa!" li disa thimathimo ngauri i sumbedza u
bveledza ngudo na u ṱoḓa u hulela murathu. Fhungo iyi i sumbedza u laya na u fa
mbuluvhe.
