दिल्लीची सरकारी गृहनिर्माण व्यवस्था एका कठोर श्रेणीबद्ध रचनेवर चालते. नव्याने रुजू झालेल्या कर्मचाऱ्यांसाठी असलेल्या टाईप १ निवासस्थानांपासून ते कॅबिनेट मंत्री आणि सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांसाठी असलेल्या टाईप ८ बंगल्यांपर्यंत, प्रत्येक श्रेणी एका विशिष्ट वेतन स्तराशी आणि विशिष्ट प्रकारच्या निवासस्थानाशी जोडलेली आहे. या श्रेणीत दुसऱ्या क्रमांकावर टाईप ७ बंगला येतो.
हे वेतन स्तर १७ आणि त्यावरील अधिकाऱ्यांना दिले जाते, म्हणजेच व्यवहारात भारत सरकारचे सचिव, अतिरिक्त सचिव आणि भारतीय प्रशासकीय सेवा व इतर केंद्रीय सेवांमधील समकक्ष दर्जाचे अधिकारी. या केवळ औपचारिक नेमणुका नाहीत. टाईप ७ बंगल्यांमध्ये राहणारे अधिकारी हे नागरी नोकरशाहीच्या सर्वोच्च स्तरावर असतात आणि ते भारताच्या सर्वात शक्तिशाली मंत्रालयांची यंत्रणा चालवतात.
प्रकार ७ बंगल्याची वैशिष्ट्ये
दिल्लीमधील टाईप ७ बंगला ही स्वतःच्या जागेसह असलेली एक संपूर्ण स्वतंत्र वास्तू आहे. याची मानक वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
| तपशील |
तपशील |
| एकूण क्षेत्रफळ |
३०३६ चौरस फूट (अंदाजे २८२ चौरस मीटर) |
| बेडरूम |
३ बेडरूम |
| नोकरांची निवासस्थाने |
तीन |
| गॅरेज |
दोन |
| बाहेरील जागा |
पुढचे लॉन आणि मागचे लॉन |
| गाडीमार्ग |
होय |
| बाजार मूल्य (अंदाजे) |
४० कोटी ते ६० कोटी रुपये |
| परवाना शुल्क (रहिवाशासाठी) |
नाममात्र (शासकीय अनुदानित) |
बाजारमूल्याचा आकडा न्यू मोती बाग आणि एनडीएमसी परिसरातील तत्सम वसाहतींमधील तुलनात्मक मालमत्तांवर आधारित आहे, जिथे जमिनीचे दर प्रति चौरस यार्ड १० लाख ते १२ लाख रुपयांच्या दरम्यान आहेत. भाडेकरूला परवाना शुल्कापोटी जी रक्कम भरावी लागते, ती त्या रकमेचा एक छोटासा अंश असते; ही जागा कार्यालयाचा एक लाभ आहे, व्यावसायिक व्यवहार नाही.
दिल्लीमध्ये टाईप ७ बंगले कुठे आहेत?
टाईप ७ बंगले नवी दिल्ली आणि दक्षिण दिल्लीतील अनेक सरकारी निवासी वसाहतींमध्ये पसरलेले आहेत. यातील सर्वात प्रमुख समूह न्यू मोती बागमध्ये आहे, जी दक्षिण दिल्लीतील एनडीएमसी (NDMC) क्षेत्रातील १४३ एकरची वसाहत असून ती विशेषतः वरिष्ठ सनदी अधिकारी, न्यायाधीश आणि पोलीस अधिकाऱ्यांसाठी विकसित करण्यात आली आहे.
एकट्या न्यू मोती बागमध्ये १०२ टाईप ७ बंगले आहेत. हे बंगले एका सुस्थितीत असलेल्या, गेटेड टाऊनशिपमध्ये पसरलेले आहेत, जिथे २४-तास पॉवर बॅकअप, सौर जल तापन प्रणाली, मॉड्युलर किचन आणि सर्व युनिट्समध्ये उच्च दर्जाचे फ्लोअरिंग आहे – या सर्वांची देखभाल शासकीय खर्चाने केली जाते. हा कॉम्प्लेक्स शांती पथ आणि नेताजी नगर यांच्या दरम्यान वसलेला असून त्याला तीन सुरक्षा रक्षक असलेले प्रवेशद्वार आहेत.
इतर प्रकार ७ चे बंगले खालील ठिकाणी आढळतात:
दिल्लीमध्ये टाईप ७ बंगल्यासाठी कोण पात्र आहे?
केंद्र सरकार जनरल पूल निवासी निवास नियम २०१७ नुसार पात्रता निश्चित केली आहे. केंद्र सरकारच्या वेतनश्रेणीतील वेतन स्तर १७ आणि त्यावरील अधिकारी प्रकार ७ निवासस्थानासाठी पात्र आहेत.
व्यावहारिक दृष्ट्या याचा अर्थ पुढीलप्रमाणे आहे:
- भारत सरकारचे सचिव (आयएएस आणि समकक्ष)
- समकक्ष वेतन स्तरावरील अतिरिक्त सचिव
- भारतीय पोलीस सेवा, भारतीय परराष्ट्र सेवा आणि वेतन स्तर १७+ वरील केंद्रीय सेवांमधील वरिष्ठ अधिकारी
- दिवंगत राष्ट्रपती, उपाध्यक्ष आणि पंतप्रधानांच्या पत्नींना सर्वसाधारण निधीतून आयुष्यभरासाठी एक फर्निचर नसलेला टाईप ७ बंगला मिळण्याचा हक्क आहे.
मालमत्ता संचालनालयाच्या स्वयंचलित वाटप प्रणाली (ASA) द्वारे वाटप प्रक्रिया ऑनलाइन व्यवस्थापित केली जाते. प्रतीक्षा यादी प्रत्येक परिसरासाठी स्वतंत्रपणे ठेवली जाते, ज्यामध्ये अधिकाऱ्याला या प्रकारच्या निवासस्थानाचा हक्क मिळाल्याच्या तारखेपासूनच्या सातत्यपूर्ण पात्रतेनुसार प्राधान्य दिले जाते. जो अधिकारी आपल्या हक्काच्या प्रकारच्या वाटपास नकार देतो, त्याला प्रतीक्षा यादीतून तीन महिन्यांसाठी अपात्र ठरवले जाते.
दिल्लीतील टाईप ७ बंगल्यांशी संबंधित प्रमुख नावे
गेल्या अनेक दशकांपासून अरविंद केजरीवाल, राघव चड्ढा आणि शशी थरूर यांसारखे भारतातील काही सर्वात प्रभावशाली सनदी अधिकारी आणि सार्वजनिक व्यक्ती टाईप ७ बंगल्यांमध्ये राहत आले आहेत. सर्वसाधारणपणे, टाईप ७ बंगल्यांमध्ये राहणाऱ्या लोकांची नावे खालीलप्रमाणे आहेत:
- वरिष्ठ आयएएस अधिकारी आणि नोकरशहा बहुतेक करून टाईप ७ बंगल्यांमध्ये राहतात.किडवाई नगर ईस्टमध्ये सुमारे ७० घरांचा एक विशेष “सेक्रेटरीज पूल” आहे, ज्यात प्रामुख्याने भारत सरकारचे कार्यरत किंवा नुकतेच सेवानिवृत्त झालेले सचिव राहतात. हे अधिकारी कॅबिनेट मंत्र्यांसोबत जवळून काम करतात आणि प्रमुख मंत्रालयांचे दैनंदिन कामकाज सांभाळतात.
- माजी राष्ट्रपती, उपाध्यक्ष आणि पंतप्रधानांच्या पत्नींनाही टाईप ७ बंगले दिले जातात. सरकारी नियमांनुसार, नेत्याच्या निधनानंतरही त्या आयुष्यभर या घरांमध्ये राहू शकतात.
- यापैकी काही बंगले वरिष्ठ न्यायाधीशांनाही वाटप केले जातात. न्यू मोती बागसारख्या भागांमध्ये, सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांसाठी राखीव असलेल्या टाईप ८ घरांसोबतच, ते उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश आणि महत्त्वाच्या घटनात्मक संस्थांच्या सदस्यांना दिले जातात.
- काही मालमत्ता विशिष्ट पदांशी जोडलेल्या आहेत. उदाहरणार्थ, मथुरा रोडवरील बंगले एबी-१३ आणि एबी-१४ हे राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोगाचे अध्यक्ष आणि सदस्यांसाठी राखीव आहेत. यावरून हे दिसून येते की, ही घरे व्यक्तींशी नव्हे, तर शासकीय पदांशी निगडित आहेत.
हे देखील लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की सोनिया गांधी आणि राहुल गांधी यांच्यासारखे सुप्रसिद्ध राजकीय व्यक्ती सहसा टाईप ८ बंगल्यांमध्ये राहतात , जे टाईप ७ पेक्षा एक स्तर वरचे आहेत. टाईप ७ घरे ही निवडून आलेल्या राजकारण्यांऐवजी प्रामुख्याने वरिष्ठ सरकारी अधिकाऱ्यांसाठी असतात.
टाईप ७ विरुद्ध टाईप ८ बंगला – प्रमुख फरक
| वैशिष्ट्य |
प्रकार ७ बंगला |
प्रकार ८ बंगला |
| प्लिंथ क्षेत्र |
अंदाजे ३०३६ चौरस फूट. |
अंदाजे ४४९८ चौरस फूट. |
| बेडरूम |
३ |
५ (अधिक हॉल, जेवणाची खोली, अभ्यासाची खोली) |
| नोकरांची निवासस्थाने |
३ |
४ |
| गॅरेज |
२ |
२ |
| वाटप केलेले |
वेतन स्तर १७+ अधिकारी / सचिव |
कॅबिनेट मंत्री / सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश |
| बाजार मूल्य (अंदाजे) |
४० - ६० कोटी रुपये |
७० - १०० कोटी रुपये |
| ठिकाणे |
न्यू मोती बाग / किडवाई नगर पूर्व / एलबीझेड |
ल्युटियन्स बंगलो झोन / न्यू मोती बाग |
टाइप ७ बंगल्याला काय महत्त्वपूर्ण बनवते
केवळ स्थावर मालमत्तेचे मूल्यच एक अपूर्ण दृष्टिकोन देते. न्यू मोती बागमध्ये ४०-६० कोटी रुपयांच्या बाजारमूल्यासह, आणि खुद्द ल्युटियन्स बंगलो झोनमधील मालमत्तांसाठी त्याहूनही अधिक मूल्य असलेला, टाईप ७ बंगला हा देशातील सर्वात मौल्यवान निवासी स्थावर मालमत्तांपैकी एक आहे, ज्यात रहिवासी नाममात्र परवाना शुल्कावर राहतो.
याचे महत्त्व केवळ आकड्यांपुरते मर्यादित नाही. दिल्लीतील टाईप ७ बंगला हा भारतातील सरकारी सेवेतील वरिष्ठतेच्या सर्वात स्पष्ट चिन्हांपैकी एक आहे. पत्ता, स्वतंत्र इमारत, हिरवळ, गाडीमार्ग, नोकरांची निवासस्थाने आणि हे सर्व प्रशासकीय श्रेणीतील सर्वोच्च पदाचे संकेत देतात. दिल्लीच्या नोकरशाहीच्या संस्कृतीत, टाईप ७ बंगला मिळणे हे भूमिकेशी संबंधित एक योगायोग नाही. तो त्या भूमिकेचाच एक भाग आहे.
| इतर प्रकल्पांबद्दल अधिक माहिती |
||
