लोकांच्या प्रवासाच्या पद्धतीत बदल घडवून आणणाऱ्या भारतातील टॉप १० एक्सप्रेसवेंवर एक झलक.
भारत वेगाने प्रगती करत आहे आणि देशाच्या विविध भागांना जोडण्यासाठी सर्वात लांब एक्सप्रेसवेसह एक मजबूत पायाभूत सुविधा उभारत आहे. नवीन रस्ते वेगाने बांधले जात आहेत. हे रस्ते मोठ्या शहरांना जोडण्यास मदत करतात. अनेक जागतिक कंपन्या येथे येत आहेत. ते नोएडा, बंगळुरू, हैदराबाद आणि पुणे सारख्या ठिकाणी कार्यालये स्थापन करत आहेत.
या शहरांच्या वाढीस मदत करण्यासाठी, भारताला चांगल्या रस्त्यांची आवश्यकता आहे. भारत सरकार नवीन महामार्ग आणि द्रुतगती महामार्ग बांधत आहे. हे रस्ते मोठी शहरे आणि लहान शहरे जोडतात. ते प्रवास सोपा आणि जलद करतात. यामुळे लोकांना कामावर जाण्यास, वस्तूंची वाहतूक करण्यास आणि त्यांचा व्यवसाय वाढविण्यास देखील मदत होते.
भारताने ६,०५९ किलोमीटर लांबीचे द्रुतगती मार्ग बांधले आहेत. आणखी ११,१२७.६९ किलोमीटर लांबीच्या मार्गांचे बांधकाम अजूनही सुरू आहे. मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्ग हा भारतातील पहिला सर्वात लांब द्रुतगती मार्ग आहे. हा एक रुंद, ६-पदरी काँक्रीटचा द्रुतगती मार्ग आहे. याला यशवंतराव चव्हाण द्रुतगती मार्ग असेही म्हटले जाते. याचे बांधकाम २००२ साली पूर्ण झाले. या ब्लॉगमध्ये आपण भारतातील शीर्ष १० सर्वात लांब द्रुतगती मार्गांवर एक नजर टाकणार आहोत.
एक्सप्रेसवे म्हणजे काय?
एक्सप्रेसवे हा नेहमीच्या रस्त्यासारखा नसतो. तो फक्त कार आणि ट्रकसाठी बनवला जातो. तिथे ट्रॅफिक लाइट नाहीत, क्रॉसिंग नाहीत आणि स्पीड ब्रेकर नाहीत. यामुळे गाडी चालवणे सुरक्षित आणि जलद होते.
गाड्या जास्त वेगाने जाऊ शकतात—कधीकधी १२० किमी/ताशी पर्यंत. या रस्त्यांना कडेला कुंपण आणि शहरांवर उड्डाणपूल आहेत. त्यामुळे प्राणी आणि लोक अचानक रस्ता ओलांडत नाहीत. त्यांच्याकडे प्रवेश आणि बाहेर पडण्याचे ठिकाण कमी आहेत. म्हणूनच लांब प्रवासासाठी एक्सप्रेसवे चांगले आहेत.
भारतातील टॉप १० सर्वात लांब एक्सप्रेसवेची यादी
भारतातील १० सर्वात लांब एक्सप्रेसवेंची यादी येथे आहे:
| एक्सप्रेसवेचे नाव |
एक्सप्रेस वेची लांबी (किमी) |
| दिल्ली-मुंबई एक्सप्रेसवे |
१३५० किमी |
| सुरत-चेन्नई एक्सप्रेसवे |
१२७१ किमी |
| अमृतसर-जामनगर एक्सप्रेसवे |
१२५७ किमी |
| गंगा एक्सप्रेसवे |
१०४७ किमी |
| वाराणसी-कोलकाता एक्सप्रेसवे |
७१० किमी |
| मुंबई-नागपूर द्रुतगती महामार्ग |
७०१ किमी |
| पूर्वांचल एक्सप्रेसवे |
३४०.८ किमी |
| आग्रा-लखनऊ एक्सप्रेसवे |
३०२ किमी |
| बुंदेलखंड एक्सप्रेसवे |
२९६ किमी |
| ट्रान्स- हरियाणा एक्सप्रेसवे |
२२७ किमी |
१. दिल्ली-मुंबई एक्सप्रेसवे
-
लांबी: १,३५० किमी
-
समाविष्ट राज्ये: दिल्ली, हरियाणा, राजस्थान, मध्यप्रदेश, गुजरात, महाराष्ट्र
-
लेन: ८ (१२ पर्यंत वाढवता येतात)
-
पूर्ण होण्याची तारीख: फेब्रुवारी २०२७ पर्यंत अपेक्षित
-
प्रकल्प खर्च: १,००,००० कोटी रुपये
दिल्ली-मुंबई द्रुतगती मार्ग हा भारतमाला परियोजनेअंतर्गत सर्वात प्रतिष्ठित प्रकल्पांपैकी एक आहे. बांधकाम सुरू आहे, परंतु द्रुतगती मार्गाचा काही भाग कार्यान्वित झाला आहे. हा मार्ग दिल्लीतील डीएनडी फ्लायवे आणि हरियाणातील सोहना येथून सुरू होऊन महाराष्ट्रातील विरार आणि जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ट्रस्ट येथे संपेल. हा एक ग्रीनफिल्ड प्रकल्प आहे. याचा अर्थ, तो जुन्या रस्त्यावर नव्हे, तर नवीन जमिनीवर बांधला जात आहे. या द्रुतगती मार्गामुळे प्रवासाचा वेळ २४ तासांवरून केवळ १२ तासांपर्यंत कमी होईल.
२. सुरत-चेन्नई एक्सप्रेसवे
-
एकूण लांबी: १,२७१ किमी
-
लेनची संख्या: ६ लेन
-
समाविष्ट राज्ये: गुजरात, महाराष्ट्र, कर्नाटक, तेलंगणा, आंध्र प्रदेश, तामिळनाडू
-
प्रकल्प खर्च: ४५,००० कोटी रुपये
-
अपेक्षित पूर्ण तारीख: डिसेंबर २०२६
हा एक्सप्रेसवे भारतात बांधला जाणारा एक नवीन रस्ता आहे. तो गुजरातमधील सुरत ते तामिळनाडूमधील चेन्नईला जोडेल. सध्या, लोकांना या दोन्ही शहरांमध्ये प्रवास करण्यासाठी सुमारे ३५ तास लागतात. हा रस्ता तयार झाल्यानंतर, वेळ सुमारे १६ तासांवर येईल.
हा रस्ता कोणत्याही जुन्या महामार्गाच्या मागे जाणार नाही. तो अगदी सुरुवातीपासून बांधला जात आहे. म्हणूनच याला ग्रीनफील्ड प्रकल्प म्हणतात. भारत सरकार भारतमाला परियोजनेअंतर्गत हे बांधत आहे. पूर्ण झाल्यावर, हा भारतातील दुसरा सर्वात लांब एक्सप्रेसवे असेल. यामुळे देशभरातून जाणाऱ्या लोकांसाठी आणि ट्रकसाठी प्रवास जलद आणि सोपा होईल.
३. अमृतसर-जामनगर एक्सप्रेसवे
-
लांबी: १,२५७ किमी
-
समाविष्ट राज्ये: पंजाब, हरियाणा, राजस्थान, गुजरात
-
लेन- ६
-
स्थिती: बांधकाम सुरू आहे
-
डिसेंबर २०२५ (पूर्ण पूर्णता)
-
किंमत: ८०,००० कोटी रुपये
अमृतसर-जामनगर आर्थिक कॉरिडॉर हा भारतातील सर्वात लांब द्रुतगती मार्गांपैकी एक आहे. हा रस्ता पंजाबमधील अमृतसरला गुजरातमधील जामनगरशी जोडतो.
यामुळे प्रवासाचा वेळ २६ तासांवरून १३ तासांवर आला आहे. हा कॉरिडॉर भारतमाला प्रकल्पांतर्गत बांधण्यात आला आहे. हा कॉरिडॉर लुधियाना-बठिंडा-अजमेर द्रुतगती मार्गालाही जोडतो, जो पठाणकोट-अजमेर आर्थिक कॉरिडॉरचा एक भाग आहे.
४. गंगा एक्सप्रेसवे
-
लांबी: १,०४७ किमी (फेज-१ मध्ये ५९४ किमी)
-
लेन: ६ (८ पर्यंत वाढवता येतील)
-
स्थिती: बांधकाम सुरू आहे
-
राज्य: उत्तर प्रदेश
-
किंमत: ३७,३५० कोटी रुपये
गंगा द्रुतगती मार्ग हा उत्तर प्रदेशात बांधला जात असलेला एक नवीन द्रुतगती मार्ग आहे. तो मेरठला प्रयागराजशी जोडेल आणि भारतातील सर्वात लांब द्रुतगती मार्गांपैकी एक बनण्याची योजना आहे. हा रस्ता दोन टप्प्यांत बनवला जात आहे. त्याच्या बांधकामादरम्यान, उत्तर प्रदेशने तीन जागतिक विक्रम मोडले. केवळ २४ तासांत १० किमी क्रॅश बॅरियर्स आणि ३४.२४ लेन किमी डांबरी काँक्रीट टाकून एक विक्रम प्रस्थापित केला. हा रस्ता सुरुवातीला २०२५ च्या महाकुंभापूर्वी खुला करण्याचे नियोजन होते, परंतु आता तो वेळापत्रकापेक्षा मागे आहे.
५. वाराणसी-कोलकाता एक्सप्रेसवे
-
लांबी: ७१० किमी
-
लेन: ६
-
स्थिती: बांधकाम सुरू आहे, २०२६/२७ पर्यंत उद्घाटन अपेक्षित आहे.
-
राज्ये: उत्तर प्रदेश, बिहार, झारखंड, पश्चिम बंगाल
-
किंमत: ३५,००० कोटी रुपये
उत्तर प्रदेशातील वाराणसीला पश्चिम बंगालमधील कोलकाताशी जोडण्यासाठी हा एक नवीन रस्ता बांधला जात आहे. हा रस्ता झारखंडमधील रांचीमधून जाईल आणि बिहारच्या काही भागांनाही स्पर्श करेल. एकदा तयार झाल्यावर, यामुळे प्रवासाचा वेळ १४-१५ तासांवरून केवळ १०-११ तासांपर्यंत कमी होईल. हा सरकारच्या भारतमाला परियोजनेचा एक भाग आहे. याची सुरुवात उत्तर प्रदेशातील चंदौली जिल्ह्यातून होईल आणि पश्चिम बंगालमधील सरिशाजवळ याचा शेवट होईल. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी २३ फेब्रुवारी २०२४ रोजी याचे भूमिपूजन केले.
6. मुंबई-नागपूर द्रुतगती मार्ग (समृद्धी महामार्ग)
-
लांबी: ७०१ किमी
-
राज्य: महाराष्ट्र
-
लेन: ६ (८ बनवता येतात)
-
पूर्ण होण्याची तारीख: टप्पा १ - नागपूर ते शिर्डी - ११ डिसेंबर २०२२
-
टप्पा 2- शिर्डी ते भरवीर खुर्द- 26 मे 2023
-
टप्पा 3- भरवीर खुर्द ते इगतपुरी- 4 मार्च 2024
-
टप्पा ४- इगतपुरी ते मुंबई एमएमआर- मे २०२५ मध्ये उद्घाटन होणार आहे.
-
नाशिक आणि औरंगाबाद सारख्या शहरांद्वारे मुंबईला नागपूरशी जोडते.
-
प्रकल्प खर्च: ५५,००० कोटी रुपये
मुंबई-नागपूर एक्सप्रेसवे हा भारतातील सर्वात लांब एक्सप्रेसवेंपैकी एक आहे, जो अंशतः खुला आहे. हा महाराष्ट्रातील एक प्रवेश-नियंत्रित एक्सप्रेसवे आहे आणि देशातील सर्वात लांब ग्रीनफील्ड प्रकल्पांपैकी एक आहे. हा मुंबई आणि नागपूरला नागपूर, वर्धा, अमरावती, वाशिम, बुलढाणा, जालना, औरंगाबाद, नाशिक, अहमदनगर आणि ठाणे यासारख्या १० महत्त्वाच्या जिल्ह्यांद्वारे जोडेल.
७. पूर्वांचल एक्सप्रेसवे
-
लांबी: ३४०.८ किमी
-
लेन: ६ (८ पर्यंत वाढवता येतात)
-
स्थिती: पूर्ण झाले- १६ नोव्हेंबर २०२१
-
राज्य: उत्तर प्रदेश
-
किंमत: २२,४९४ कोटी रुपये
पूर्वांचल द्रुतगती मार्ग हा भारतातील सर्वात लांब द्रुतगती मार्गांपैकी एक असून तो उत्तर प्रदेशात आहे. याची सुरुवात लखनौपासून होते आणि शेवट गाझीपूर येथे होतो. याचे बांधकाम यूपीईआयडीएने केले असून नोव्हेंबर २०२१ मध्ये तो जनतेसाठी खुला करण्यात आला. आपत्कालीन लँडिंगसाठी या रस्त्यावर ३.२ किमी लांबीची हवाई पट्टी आहे. हा मार्ग वाराणसी-आझमगड महामार्ग आणि गोरखपूर लिंक द्रुतगती मार्गासारख्या इतर रस्त्यांना जोडेल. बक्सर ते गाझीपूर हा रस्ता बिहारला या द्रुतगती मार्गाशी जोडेल.
८. आग्रा-लखनऊ एक्सप्रेसवे
-
लांबी: ३०२ किमी
-
लेन: ६ (८ पर्यंत वाढवता येतात)
-
स्थिती: २१ नोव्हेंबर २०१६ रोजी पूर्ण झाले
-
राज्य: उत्तर प्रदेश
-
किंमत: १३,२०० कोटी रुपये
आग्रा-लखनऊ एक्सप्रेसवे आग्रा ते लखनऊ जोडतो आणि प्रवास जलद करतो. हा रस्ता बांधण्यासाठी फक्त २२ महिने लागले. फेब्रुवारी २०१७ पर्यंत संपूर्ण रस्ता जनतेसाठी खुला झाला. त्यामुळे दोन्ही शहरांमधील प्रवासाचा वेळ ६ तासांवरून फक्त ३.५ तासांवर आला आहे. हा एक्सप्रेसवे भारतातील सर्वात लांब एक्सप्रेसवेंपैकी एक आहे आणि राज्याच्या विकासातील एक मोठे पाऊल म्हणून पाहिले जाते.
-
बुंदेलखंड एक्सप्रेसवे
लांबी: २९६ किमी
लेन: ४ (६ पर्यंत वाढवता येऊ शकते)
स्थिती: १६ जुलै २०२२ रोजी पूर्ण झाले
राज्य: उत्तर प्रदेश
खर्च: १४,७१६ कोटी रुपये
उत्तर प्रदेशातील बुंदेलखंड प्रदेशातील प्रवास सुधारण्यासाठी बुंदेलखंड द्रुतगती मार्ग बांधण्यात आला. हा मार्ग चित्रकूटला इटावाशी जोडतो आणि मागासलेल्या भागांच्या विकासाला चालना देण्यास मदत करतो. हा द्रुतगती मार्ग आग्रा-लखनौ द्रुतगती मार्गालाही जोडतो, ज्यामुळे राज्यभरातील प्रवास अधिक सुलभ होतो. हा रस्ता केवळ २८ महिन्यांत पूर्ण झाला.
१०. ट्रान्स-हरियाणा एक्सप्रेसवे
लांबी: २२७ किमी
लेन: ४ (प्रवेश-नियंत्रित आणि ग्रीनफील्ड प्रकल्प)
स्थिती: १ ऑगस्ट २०२२ रोजी पूर्ण झाले
राज्य: हरियाणा
किंमत: ५,१०८ कोटी रुपये
हरियाणा ओलांडून पूर्व-पश्चिम रस्ते प्रवास सुधारण्यासाठी ट्रान्स-हरियाणा एक्सप्रेसवे बांधण्यात आला होता. हा एक्सप्रेसवे अंबाला ते नारनौलला जोडतो आणि कैथल, कर्नाल, जिंद, रोहतक, भिवानी आणि महेंद्रगड सारख्या प्रमुख जिल्ह्यांमधून जातो. हा भारतमाला परियोजन योजनेअंतर्गत विकसित करण्यात आला आहे.
भारतातील द्रुतगती मार्गांच्या वाढीमुळे फायदा होणारी प्रमुख शहरे
काही वर्षांपूर्वी, बहुतेक लोक द्रुतगती मार्गांकडे प्रामुख्याने एका शहराला दुसऱ्या शहराशी जोडणारे जलद रस्ते म्हणून पाहत होते. ही विचारसरणी आता हळूहळू बदलली आहे. आता भारताच्या अनेक भागांमध्ये, मोठे द्रुतगती मार्ग प्रकल्प नवीन घरे कुठे बांधली जातील, गोदामे कुठे उघडतील आणि कोणती लहान शहरे गुंतवणुकीच्या चर्चेत अचानक दिसू लागतील, यावर प्रभाव टाकू लागले आहेत.
द्रुतगती मार्ग |
शहरांना फायदा होण्याची शक्यता |
दिल्ली-मुंबई द्रुतगती मार्ग |
गुरुग्राम, जयपूर, वडोदरा |
गंगा द्रुतगती मार्ग |
मेरठ, प्रयागराज |
मुंबई-नागपूर द्रुतगती मार्ग |
नाशिक, औरंगाबाद |
पूर्वांचल द्रुतगती मार्ग |
लखनौ, गाझीपूर |
जयपूर आणि नाशिकसारख्या ठिकाणी, चांगल्या रस्ते जोडणीमुळे बाहेरील परिसरातील वाहतुकीत बदल व्हायला सुरुवात झाली आहे. एकदा प्रवास अधिक सुलभ झाला आणि व्यावसायिक वाहतूक वाढली की, विकासक सहसा प्रमुख मार्गांजवळील जमिनी शोधायला सुरुवात करतात. कालांतराने, निवासी मागणीतही अनेकदा हाच बदल दिसून येतो.
उत्तर प्रदेशच्या काही भागांमध्येही हीच गोष्ट हळूहळू दिसून येत आहे. नवीन द्रुतगती मार्गांनी जोडलेल्या शहरांकडे पूर्वीपेक्षा जास्त लक्ष दिले जात आहे, विशेषतः भूखंड प्रकल्प आणि लॉजिस्टिक्स-संबंधित विकासासाठी.
विशेष म्हणजे, आज गुंतवणूकदार केवळ महानगरांकडेच पाहत नाहीत. प्रमुख वाहतूक मार्गांनी जोडलेली लहान शहरेदेखील विचारात घेतली जात आहेत, कारण तेथील मालमत्तेच्या किमती अजूनही तुलनेने कमी आहेत.
भारतातील सर्वाधिक वेगमर्यादा असलेले द्रुतगती मार्ग
भारतातील नवीन द्रुतगती मार्ग, पूर्वी लोक ज्या जुन्या महामार्गांवरून प्रवास करायचे त्यांपेक्षा खूप वेगळे वाटतात. रुंद रस्ते, कमी अडथळे आणि नियंत्रित प्रवेश बिंदूंमुळे लांब पल्ल्यावर वाहतूक अधिक सुरळीतपणे पुढे जाते.
हे एक कारण आहे की यापैकी काही मार्गांवर आता जास्त वेगमर्यादेला परवानगी देण्यात आली आहे.
द्रुतगती मार्ग |
वेग मर्यादा |
दिल्ली-मुंबई द्रुतगती मार्ग |
१२० किमी प्रति तास |
गंगा द्रुतगती मार्ग |
१२० किमी प्रति तास |
यमुना द्रुतगती मार्ग |
१०० किमी प्रति तास |
बंगळूरु-म्हैसूर द्रुतगती मार्ग |
१०० किमी प्रति तास |
नियमित प्रवास करणाऱ्यांसाठी, फायदा नेहमीच अत्यंत वेगाने गाडी चालवण्यात नसतो. बऱ्याच लोकांना प्रवासाचा अधिक निश्चित वेळ आवडतो. पूर्वी, बाजारपेठा ओलांडणे, स्थानिक वाहतूक आणि शहरांजवळील अचानक होणारी वाहतूक कोंडी यांमुळे लांब पल्ल्याचे रस्ते प्रवास अनेकदा थकवणारे ठरत असत.
प्रवेश-नियंत्रित द्रुतगती मार्गांमुळे त्यातील अनेक अडथळे कमी होतात. जो प्रवास पूर्वी अनिश्चित वाटत होता, तो आता अधिक सुरळीत होतो आणि त्याचे नियोजन करणे सोपे जाते.
त्याचबरोबर, वाहतूक तज्ज्ञ एका महत्त्वाच्या मुद्द्यावर सातत्याने भर देत आहेत - चांगल्या रस्त्यांसाठी उत्तम वाहनचालन शिस्तीचीही आवश्यकता असते. जास्त वेगाच्या मार्गांवर निष्काळजीपणे वाहन चालवण्याच्या सवयींना कमी वाव मिळतो.
देशभरात अधिकाधिक द्रुतगती मार्ग खुले होत असल्यामुळे, हे प्रकल्प हळूहळू केवळ प्रवासाशीच नव्हे, तर व्यापारी वाहतूक, शहरी विकास आणि या उदयोन्मुख मार्गांच्या आसपासच्या भविष्यातील स्थावर मालमत्ता घडामोडींशीही जोडले जात आहेत.
भारतातील सर्वात लांब एक्सप्रेसवेचा निष्कर्ष
भारतातील सर्वात लांब १० द्रुतगती मार्ग प्रमुख शहरे आणि राज्यांना जोडतात, ज्यामुळे लोकांना जलद प्रवास करता येतो आणि अर्थव्यवस्थेला चालना मिळते. हे रस्ते स्थावर मालमत्ता क्षेत्रालाही चालना देतात. त्यांच्याजवळ घरे, दुकाने आणि कार्यालये उभी राहत आहेत. जमिनीच्या किमती वाढत आहेत आणि नवीन प्रकल्प सुरू होत आहेत. द्रुतगती मार्ग प्रवास सुलभ करत आहेत आणि भारताच्या विकासाला हातभार लावत आहेत.
