Dragan Veselinov
Pitaje popa zašto Sv. Sava nije tvorac prosvete i nije svetac zaštitnik znanja i tu će on jednom rukom odmahnuti da vas odagna kao Đavola, a drugu će iz opreznosti zadržati u džepu.
Pop možda i sluti da je Sv. Sava kultna prevara starih kaluđera i vernih apologeta iz XX veka, vojvođanskih građanskih Srba i nacionalističkih političara od XVI do XXI veka. Nekad to beše i korisno, a danas je pogibeljno. Bilo je korisno kada je Savin kult njegovih neistinitih doprinosa i osobina služio kao model za dizanje političkog pojma o pravu na slobodu i jedinstvu novostvaranog „srpskog“ naroda izdvojenog iz prethodne slovenske regionalne plazme zajedno sa stvaranjem drugih slovenskih nacija. Sava je bio koristan kao zastava slobode i dokaz da Srbi imaju makar jednu identitetsku organizaciju kada su već državu izgubili sa osmanskom najezdom i uporednim boravkom na teritoriji Austrije, Mađarske, Rumunije i Italije. Njegove „mošti“ iz manastira Mileševe u Raškoj je spalio osmanski general Sinan-paša u Beogradu 1594. godine ne zato što je Sava bio hrišćanski fundamentalista već zato što je na antiturskim ustaničkim zastavama Srba iz Banata bila njegova slika iznesena iz pravoslavnih manastira i crkava kao prvog nadbiskupa bivše države Raške. Drugu zastavu nisu imali, imaće je tek 1848. godine kada stvore Vojvodstvo Srbiju.
Sava je hegelijanski dokaz da se ponekad svetla istorije pale tamnim palidrvcima. A Sava je postao smetnja kada je prosveta postala civilno znanje, a ne versko „učenje“ i kada je državna sloboda stvorenih Srba zatražila otvoreno demokratsko društvo bez patrijarha kao pseudo predsednika. Još smo na pola puta.
Reći ću vam koje su neistine o Savi:
Prva neistina, Sava je tvorac prosvete. Ne, Sava nije tvorac prosvete. Ako je savremeni sistem obrazovanja državni program „prosvećivanja“ učenika naučnim znanjem o prirodi i društvu zaključno sa filozofijom slobodnog društva, onda je Savina prosveta neznanje. Savino znanje je srednjovekovna vizantijska egzegetička interpretacija Biblije i ništa više, koju je izložio u Žičkoj besedi o pravoj veri. On nije znao za hinduistički i budistički pojam „prosvetljenja“.
Kod nas će tu reč 500 godina posle Save da upotrebe vojvođanski Srbi u XVIII veku i potom će se rasejati po svim pokrajinama. Njen najveći promoter biće Vojvođanin Dimitrije (Dositej) Obradović, ujedno i prvi veliki srpski zastupnik zajedničke jugoslovenske države.
Sava nije učestvovao u opismenjavanju naroda i u Raškoj nije bilo ničega što bi odgovaralo „dramatičnom povećanju osnovne pismenosti u Evropi između 1000. i 1300. godine, posebno u gradovima“, koje je istakao Džozef Linč u svojoj Istoriji srednjovekovne crkve.
Ali, ne sme se smetnuti s uma da je Sava postajao simbol političke samosvesti Slovena izvan Raške, u južnoj Ugarskoj, u današnjoj Vojvodini već za svog života u XIII veku kada su oni osnivali nove ćirilo-metodičke manastire diveći se princu iz Raške države. Po Radoslavu Grujiću iz zbornika „Vojvođanski manastiri Mesić kod Vršca oko 1225. godine kojeg je osnovao hilandarski kaluđer Arsenije Bogdanović i koga je Sava imenovao za igumana, zatim manastir Zlatica kod Bele Crkve u Banatu, i manastir Kovilj u Bačkoj – svi iz XIII veka i potom manastiri iz sledećeg veka poput Velike Remete na Fruškoj gori i manastira Vojlovica kod Pančeva iz 1383. godine. I kada su Srbi da slave Savu kao verskog prosvetitelja, oni su to činili sa planom da osiguraju pred Bečom dizanje školskog sistema na srpskom jeziku. To su i učinili u Karlovcima, Segedinu, u Zemunu, Sent Andreji i drugim mestima sa srpskim življem. Sava im je tada bio više politički potreban, a manje kao nadahnuće verskog znanja. To su ponovili i Srbi u Turskoj kada je Sovjet Knjaževstva Srpskog 1840. godine odlučio da se započne sa proslavom „Savindana“.
Danas više nema razloga da ikoga politički obmanjujemo Savom. Sava je hrišćanski apologeta i verski učitelj. I napisati u školama i društvu objašnjavati katehizam hrišćanske biblijske teogonije i etike kategorijama hrišćanske bibljijske teogonije i etike. I zato bi država morala u Srbiji da ukine svetosavski dan prosvete jer Sava nije savremena prosveta, već je on stara religija i mesto mu je u verskoj školi. Srbija još nije potpuno sekularna država. Svakako da bi kao prvi simbol nove prosvete mogli biti Dositej Obradović i Vuk Karadžić.
Reč „prosveta“ i „buđenje“ su hinduistički i budistički pojmovi koje je hrišćanstvo preuzelo sa deformisanim značenjem u odnosu na Sidartu Gautamu. Sava nije znao za budistički pojam prosvetljenja koji će Evropa da preuzme i razvije posebno u renesansi i Luterovoj i Kalvinovoj reformaciji, niti je ikada tu reč upotrebio.
U terminologiji srpskih teologa „prosveta“ je sticanje popovskog znanja kako da se živi saglasno sa judeo-hrišćanskim povestima i oni odbacuju bilo koje znanje izvan religije i interpretacije grčke konstrukcije hrišćanstva. Zato i jesu ortodoksi, jednomišljenici su. U hinduizmu, a budizmu posebno, je „prosvetljenje“ individualno traganje za „istinom“ koje se svodi na otklanjanje patnji prouzrokovanih našom nesposobnošću da živimo kako želimo. Lek je, paradoksalno, u odricanju od spoljnjeg života, ali na putu ka njemu sve Gautamine tvrdnje i preporuke kako da se stigne do blaženstva podležu empirijskim proverama i ličnom iskustvu. Budizam je nemoguć bez empirije i nijednu Gautaminu tvrdnju ne uzima zdravo za gotovo i odbacuje istinu zasnovanu na poštovanju autoriteta. To hrišćanstvo ne podnosi zbog svojih mitova i legendi i vekovima je ubijalo gnostičare, empiričare i mučilo nauku. Otuda je loše što u srpskom jeziku, za sada, nema zamene za reč prosveta drugom reči koja bi podrazumevala nereligijsku interpretaciju sveta uz nereligijsku analizu i same religije kao sistema. Makar i iz poštovanja prema budizmu. Pokušajte da reč prosveta zamenite sinonimom iz srpskog jezika i uverićete se da ćete dosta znoja proliti bez željenog ishoda. Mi nemamo integrativnu, zbirnu, sveobuhvatnu reč za znanje, nesputano učenje i slobodne škole.
Spisak nastavnih predmeta na Pravoslavnom bogoslovskom fakultetu u Beogradu dokazuje odsustvo stvarne prosvete. Na njemu gotovo da nema nijednog predmeta koji se predaje na fakultetima Univerziteta u Beogradu, ali ni brojnih predmeta i kurseva koji se predaju na katoličkim, protestantskim i islamskim univerzitetima. Crkvene istorije i filozofije ima, ali nema političke istorije, nema književnosti, etnografije, političke ideologije, ekonomije, astronomije, sociologije, biologije, fizike, geologije, hemije, etike, metodologije nauka, geografije, urbanizma, arheologije, antropologije (osim „hrišćanske“), psihologije (osim „hrišćanske“), pedagogije (osim „hrišćanske“), kaligrafije, matematike, statistike, građevinarstva, komunikologije, prava, umetnosti, teorije države, niti ima jednog kursa o istorijskom i savremenom odnosu hrišćanstva i nauke, i teološkim dilemama u globalnom društvu. A nešto od toga je nekada bilo, kao kod sremsko-karlovačkog patrijarha Georgija Brankovića koji je u fruškogorskom manastiru Hopovu osnovao 1893. godine monašku školu sa savremenim predmetima i ekonomijom. Pop je danas diplomac socijalnog slepila i ignorant progresa empirijske nauke. A Univerzitet toleriše versku školu koja ne razume da je reč „univerzitet“ sinonim za „sveznanje“ i „svepostojanje“ i da se ona odnosi na savremenu zbornu celinu empirijskih nauka i beskrajnu filozofiju, a ne na padanje na kolena pred Bogom.
Da li ima veće štete od nasilnog Aleksandrovog ujedinjavanja vojvođanskih eparhija i Karlovačkog autokefalnog srpskog patrijarhata sa srbijanskim eparhijama i Beogradskom mitropolijom 1920. godine? Zar to nije dovelo do obaranja prosvetnog poleta i kulture u njima i prinude da slede nacionalističku i ratnu osvajačku politiku neprosvećene beogradske Bogoslovije sve do ovog časa kada čitate ovo pitanje? Možda nije čudno da je Srpska pravoslavna crkva stekla puni pravni subjektivitet tek 1929. godine sa Zakonom o Srpskoj pravoslavnoj crkvi (Službene novine Kraljevine Jugoslavije, br. 269/1929).
I da završim, cela dinastija Nemanjića nije prosvetna jer nije podigla nijednu školu, nijedan univerzitet i nijednu biblioteku kakvih je u to vreme u Evropi bilo na desetine, a među muslimanima na stotine. Za vreme Nemanjića nije napisana među Srbima nijedna knjiga o prirodi, društvu i religiji kakvih je u XII, XIII i XIV veku pod uticajem Tome Akvinskog, Abelarda, Bekona, Bonaventure, Joakima iz Fjore, Bernarda iz Klervoa, Zigerta i drugih teologa na univerzitetskom Zapadu bilo na stotine. I lomača je bilo. Prvu biblioteku je tek 100 godina posle Save osnovao Dušan Nemanjić, ali ne u svom carstvu, ne među Srbima, već u Dubrovniku, da bi tamo školovao mladiće iz uglednih porodica radi državnog posla. Nemanjići su rušili gradove a osnivali manastire, i to je uticalo da nemaju javne prosvetne ustanove za narod, dok patrijaršije nisu stolovale iz gradova već iz zatvorenih manastira u Žiči i Peći. Tu bezobzirnost je u XX veku ponovio Aleksandar I Karađorđević kada je radi dizanja Meštrovićevog spomenika Neznanom junaku na Avali uništio ostatke srpskog grada Žrnova.
Druga neistina, Sava je tvorac škola. Ne, Sava nije sagradio nijednu školu niti je osnovao školski sistem. On se ni u XIII veku nije približio franačkom Karlu Velikom iz IX veka koji je zahtevao osnivanje škola za svu decu nezavisno od socijalnog porekla, a Karlova „Renesansa“ pre renesanse je trajala 40 godina. Sava je osnovao manastire i nije opismenjavao narod već nove kaluđere. On nije znao ni za islamski sistem medresa i trostepeni školski sistem: osnovna škola, srednja škola i medresa sa triviumom i quadriviumom, niti je znao za ove programe na evropskim univerzitetima kao Artes Liberales. Nije opismenio ni svog oca Stefana Nemanju koji se potpisivao krstom krivim linijama, drhtavom rukom. Mač je čvršće držao. Sava je zidao manastire u kojima su se prepisivali verski spisi, postrizavali novi kaluđeri i dizao je crkve, a ne i univerzitet, niti je ikada bio na univerzitetu.
Pesma „Uskliknimo s ljubavlju svetitelju Savi“, koju je sačinio budući vojvođanski vršački vladika i sremsko-karlovački mitropolit Jovan Gligorijević u fruškogorskom manastiru Kuveždinu 1735. godine, bila je himna srpskog oslobodilačkog romantizma. Njom su Vojvođani pozvali osim svog Banata, Srema i Bačke, i Srbe iz Stare Srbije, Ravanice, Crnu Goru i primorce da očuvaju i unaprede njihovu narodnu samobitnost. Ovaj manastir je jedini u srpskom manastirstvu koji je posvećen Sv. Savi, a osnovao ga je srpski despot Stefan Štiljanović 1520. godine. Drskošću konstruktora „svetosavske doktrine“ iz XX veka je 1985. godine u sedmu strofu himne ubačen stih u kome se kaže da su „Bosna i Hercegovina Svetog Save dedovina“ – što ne samo da nije tačno, već je i apologija budućeg političkog stava Srpske pravoslavne crkve i beogradske nacionalističke elite pred bosansku katastrofu iz jugoslovenskog rata 1991–1995. godine. I tako se danas himna peva. Ne znam ko je preduzeo ovaj falsifikat, ali se svakako oseća tamjan, Crkva ga je odobrila via facti.
Nikako ne mogu prihvatiti da je falsifikator bio nadahnut Dositejevim rečima iz „Vostani Serbie“ iz bečke 1804. godine gde on u petoj strofi naziva Bosnu sestrom Srbije, dok u sedmoj navodi da Hercegovina, Crna Gora, ostrva sa mora i sve daleke države podržavaju ustanak Srbijanaca Petrovića – jer on nigde ne pominje Sv. Savu niti govori kome Bosna i Hercegovina pripadaju. Ali u lajpcškom Pismu Haralampiju srpskom tršćanskom trgovcu iz 1783. godine kaže da kada jednog dana Turci odande odu, onda će se narod Bosne (i Hercegovine) vratiti svom čukundjedovskom korenu i biti bošnjački.
Iako su vojvođanski Srbi u himni Sv. Savi u 12 strofa u dva navrata istakli da je on svetiteljska glava srpske škole, u smislu nebeskog zaštitnika, oni nijedanput nisu kazali da je Sava tvorac škola i prosvete. Oni su znali da on to nije i podigli su ga kao anđela protektora a ne kao lažnog modernog demiurga prosvete. Sava, nažalost, ne može da se meri sa Sv. Tomom Akvinskim koji je zaštitnik evropskog školstva. Otuda himna Svetom Savi ne može biti himna prosveti u školskom sistemu srpskog naroda, ali je religiozni Srbi svakako mogu pevati moleći ga da štiti znanje i nauku – što je uzaludno, jer je Sava bio verski dogmata i ognjeviti neprijatelj novog znanja.
Mitropolit Radović
Rašanin Sava je pobegao u manastir, ali je Banaćanin Dositej pobegao iz manastira. Na moje zadovoljstvo, to je opazio i ultra-reakcionarni mitropolit Amfilohije Radović u svom „Svetosavskom prosvetnom predanju i prosvećenosti Dositeja Obradovića“ iz 1994. godine u kojem je kroz 16 odeljaka beskompromisno branio Žičku besedu Sv. Save iz 1221. godine i najzad napao u šesnaestom čak i Dobricu Ćosića što je u Dositeju i Vuku video „buduću kulturu i sudbinu našeg naroda“. Ćosić je znao da u velikosrpski koncept koji je on podržavao ne može ući veštački kult Sv. Save i nemanjićke države jer bi osporio modernu državu Srbiju. Niko ne želi da živi životom Rašana iz XIII veka. No, Radović je korektno naveo zašto se Dositej podsmevao svom učeniku Vuku, a Vuk njemu, i zašto je Njegoš otvoreno prezirao Dositeja iako nije branio Savu. Ipak je Petrović Njegoš bio kaluđer i svesrpski romantičar. Radović se ne buni što je Dositej 1808. godine osnovao Bogosloviju u Beogradu uporedo sa Velikom (univerzitetskom) školom po ugledu na Kraljevsku ugarsku akademiju i što je sa Vukom sahranjen ispred Saborne crkve u Beogradu iako je molio da ga pokopaju u Košutnjaku kod ustaničke Hajdučke česme u kaluđerskoj haljini. Suprotno svojoj „svetosavskoj“ imperijalnoj politici, Radović nije osporavao značaj kipa Dositeju Obradoviću iz 1914. godine ispred Rektorata Univerziteta u Beogradu koji je maestralno izvajao Zagrepčanin Rudolf Valdec, Hrvat jugoslovenskog duha (izvajao je i spomenik Svetozaru Miletiću u Zagrebu). Ipak, možda je ovo što ću se zapitati cepidlačenje, ali kako to da teološku studiju mitropolita Radovića može da recenzira Radovan Bigović, tada u svojstvu đakona? Hm, čudni su putevi Božiji.
Dositej jeste tvorac školstva u Srba, ali u podunavskoj Srbiji, a ne Sava. I sa svojom himnom „Vostani Serbie“ iz 1804. godine – jer „davno si zaspala“ – dao je Karađorđu i Srbijancima, obrenovićevskom i karađorđevićevskom kraljevstvu legat na svesrpski poziv karlovačkog mitropolita Gligorijevića. Sve do Dugog svetskog rata. S pravom Mirko Đorđević ističe stav Milana Kašanina, upravnika nameravanog Muzeja kneza Pavla Karađorđevića: „Zabluda je verovati da su crkveni ljudi bili glavni nosioci kulturnog života u Srbiji srednjeg veka“. To se, pre svega, odnosi na Savu. I s pravom tvrdi mitropolit Radović da su i „pored izvesnih sličnosti Dositej i Sveti Sava dva različita sveta“, ali će, nadam se, mnogi osporiti njegov stav „da je Dositej tragična ličnost kao što je tragična i naša moderna kultura i prosveta čiji je on bio ‘prvi popečitelj’. Otuda, na njemu zidati budućnost znači odreći se svog istorijskog kontinuiteta i identiteta, odreći se Svetog Save i svetosavskog Predanja“. To nije tačno, niko se neće odreći stvarnog Svetog Save. Mitropolit je ostao na mitu o neistinitom Savi iz XII i XIII veka. Teško da tu osim manastirske države i popovskog neznanja ima druge budućnosti.
Treća neistina, Sava je teolog. Ne, Sava nije teolog. Sava ne samo da nije znao za Abelardove izraze „teologija“, „univerzalije“, „limbo“ i druge, već on nije napisao nijedan teološki rad i nije održao nijedno teološko predavanje na evropskim crkvenim univerzitetima u XII–XIII veku niti ga je ijedan univerzitet pozvao u goste. A da je znao za Abelarda iz XII veka zamislio bi se nad njegovim stavom da se religija može razumeti jedino kroz razum, a ne kroz veru, neshvatljiva vera je neprijatelj religije. Sveti Sava nije tvorac navodno nove pravoslavne doktrine „svetosavlja“ niti je ona, kako je za njega zaneseno govorio srpski hrišćanski fundamentalista Justin Popović, u XX veku bila „entelehija i snaga naše duše, naše istorije i životni princip srpskog naroda“. U suprotnom, za nju bi se znalo.
Sava je samo bio dogmatski interpretator carigradskog hrišćanstva posle završenog ikonoklastičkog sukoba što je naglasio u svojoj „Žičkoj besedi o pravoj veri“ i kao ubeđeni šizmatik prokleo svakog ko u nju sumnja. Ništa drugačije nije napisao niti rekao. Niti je ikada upotrebio reč „pravoslavlje“.
U Savino vreme su postojali Bolonjski univerzitet, Pariski univerzitet (Pariska škola Notr Dam), Univerzitet u Padovi, Univerzitet u Monpeljeu, Univerzitet u Oksfordu, Univerzitet u Kembridžu, Univerzitet u Salernu (uglavnom medicina), Univerzitet u Rimu, Univerzitet u Paviji, Univerzitet u Sijeni, Univerzitet u Raveni, Univerzitet u Tuluzu, Univerzitet u Remsu, Univerzitet u Orleanu, Univerzitet u Anžeru, Univerzitet u Napulju, univerzitetske pravne škole u Pjaćenci, Peruđi, Trevizu, Veroni, Pizi, Firenci, Paviji i Ređiju, Univerzitet u Salamanki, Univerzitet u Palensiji, i drugi. Nema nijednog pisanog zapisa o jednom teološkom usmenom nastupu Rastka Nemanjića bilo gde u univerzitetskoj Evropi niti da je iko čuo za njegovu „doktrinu“. Ona je izmišljotina Justina Popovića i Nikolaja Velimirovića i njihovih sledbenika u XX veku.
Sava je bio dobro poznat u Rimu koji je na papskim univerzitetima vodio kadrovsku politiku i određivao preporuke – profesore, predskazivače, doktore. Za Savu se u Rimu zna iz doba trogodišnjih nagovaranja Stefana Nemanje Fridriha Barbarose da zajedno napadnu Konstantinopolis i podele plen i uticaj – što je Barbarosa odbio. Sava je poznat Rimu jer je opravdao oca što je prihvatio predlog pape Ignjacija III da odu u krstaški rat protiv bogumila. I Sava je kao nadbiskup Žičke crkve bio nada Rima da će ličnim krunisanjem papskom krunom Honorija III Stefana Nemanjića prevesti Rašane u rimsku hrišćansku organizaciju. Ali, Rim ne zna ni za kakvu doktrinu i profesuru Save Rastka Nemanjića.
Četvrta neistina, Sv. Sava je zakonopisac i utemeljivač države. Ne, Sava nije napisao nijedan originalan zakon niti je osnovao državu. Osnivao je manastire i pisao tipike za ponašanje kaluđera u njima. Raška županija kao država postoji blizu 100 godina pre njega, a druge „srpske“ države nekoliko stotina godina pre Save. Napisao je Zakonopravilo (Nomokanon) 1219–1220. godine kao biranu mešavinu već napisane crkvene istorije, već napisanih biblijskih i crkvenih pravila kao kanona i već napisanih stogodišnjih civilnih zakona Vizantije do patrijarha Fotija iz IX veka. Njegovo Zakonopravilo je zbornik tuđih pravila ponašanja napisanih pre njega uz malu sporadičnu adaptaciju domaćim običajima.
Savino Zakonopravilo nije ni prvi srpski ustav jer ne određuje politički i pravni sistem Raške županije. A da je to bio, bio bi velika interkontinentalna senzacija posle Medinskog ustava Muhameda iz VII veka, engleske Magne carte libertatum iz 1215. godine i mađarske Zlatne bule iz 1222. godine koje uređuju odnose među narodima, prava i obaveze kralja i aristokratije i sudski sistem. Osim toga, Stojan Novaković govori da se Zakonopravilo izgleda uopšte nije primenjivalo izvan crkvenih imanja i da sa državom nije povezano. On na to ukazuje s obzirom da nije jasno ko je u državi sudio i sprovodio kazne zbog dugova, prekršaja iz ortluka, nepoštovanja pravila u vezi miraza (prćije), veridbe i braka, testamenta i nasledstva i drugo.
Među Srbima je prvi dokument koji uređuje opseg vladaočeve vlasti, prava i obaveze podanika i sudski sistem bio carski Dušanov Zakonik iz 1349. i 1354. godine pod imenom „Zakon blagovjernago cara Stefana“, poslednjeg velikog Nemanjića. Njegov sin Uroš to nije. Ali, Dušanov zakon nije originalan jer je gotovo istovetan sa „Sintagmatom“ Matije Vlastara Solunjanina iz 1335. godine, dakle, 14 godina pre Dušanovog. Matijin je rađen po azbučnom redu predmeta, dok je kod Dušana rađen po predmetnim celinama, što je bolje. Svejedno, Dušanov zakon je izbacio Savinog Nomokanona na svim mestima podudaranja.
Dušanov zakon je svakako značajan jer pravno uređuje politički, ekonomski i sudski sistem njegovog „carstva mu“, ali se ne manje od toga mora obratiti pažnja i na to da je ovaj zakon opisao Srbiju kao zemlju osobite mešavine vizantijskog i autohtonog uređenja Srba. Srbija nije ni Vizantija, ali nije ni franačka feudalna država. Po pravnom sistemu, Srbija je Vizantija, po ekonomskom uređenju je bliska vizantijskom tržišnom i zemljišno-svojinskom uređenju, ali i mađarskom nepiramidalnom feudalnom sistemu. A u političkom smislu je Dušanovo carstvo ograničena saborska monarhija sa zakonom iznad vladara. Ona je odličan unikat.
Savin kompilacijski izvor za Zakonopravilo je osoben samo po izboru nekih već obrađenih tema i to je sve. Sava slobodno zastupa stare šizmatičke verske stavove i svoju interpretaciju hrišćanstva štiti očevom politikom ognja i on je istrebitelj drugačijih hrišćana, on je neprijatelj Rima uprkos tome što je njegov brat Stevan primio prvenčanicu od pape Honorija III koga je on krunisao. Sava traži utopijski ravnopravan politički odnos Crkve i države, on zamišlja društvo kroz jednaku potrošačku raspodelu podanika uprkos stratifikaciji različitih socijalnih slojeva, on isusovački prezire trgovinu i novčanu privredu i ne kaže nijednu reč protiv očevog vandalskog rušenja srpskih zanatsko-trgovačkih gradova poput Niša, Skoplja, Prizrena, Gradca, Stoba, Svrljiga i drugih (zbog čega Srbija ni nema evropsku građansku istoriju), on nije protiv vladarske nadmoći kraljeva i svoje porodice, on nije za pravo vlastelina na pobunu protiv kralja – kao u mađarskoj Zlatnoj buli, za njega je ropstvo biblijsko stanje koje on želi da reguliše kako bi izjednačio postupke prema robovima u Raškoj sa Romejom (Vizantijom), on želi više brige za bolesne i siromahe, ali je daleko ispod sistema vizantijske socijalne i bolničke zaštite (koju je, uzgred, preuzeo i unapredio Muhamed) i nije otišao dalje od manastirske pomoći prolaznim nevoljnicima. I, on nije mendikant. Savina politička misao je na nivou starih apologeta zadružnog apostolskog sistema od pre 1300 godina i bliska je slovenskoj krvnoj zadruzi.
Međutim, on je značajan zato što je pomoću Zakonopravila normativizovao deo socijalnih odnosa koji su pre njega bili izloženi usmenoj i lokalnoj samovoljnoj regulaciji vlastele, pri čemu on nije tvorac tih odredbi. Crkveni deo Zakonopravila je onoliko bitan koliko reguliše dnevne odnose između manastira i populusa na vizantijski način, čime je Sava svakako dokazivao pred izbeglim vaseljenskim patrijarhom da je organizacija crkve pod njegovim bratom Stefanom Nemanjićem zrela za rang nadbiskupije. Savino mišljenje da su sve autokefalne crkve ravne Carigradskoj je bespredmetno, jer je od nje zahtevao priznanje i time sebe porekao. Međutim, nije jasno da li je Sava dobio tomos od izbeglog carigradskog patrijarha Manojla za osnivanje Žičke nadbiskupije, buduće Pećke patrijaršije. Njega, tomosa, nije video nijedan istoričar srpskog naroda niti će se patrijarh zakleti da je postojao.
Peta neistina, Sava je književnik. Ne, Sava nije književnik jer nije napisao nijedno književno delo i nijedno versko-književno delo poput Mahabharate i religijskih psalmi Oktoiha Jovana Damaskina: ni bajku, ni basnu, ni pripovetku, ni komediju, ni tragediju, ni putopis, ni crticu, ni ep, ni zagonetke, ni aforizme, ni novelu, ni satiru, ni memoare, ni dnevnik, niti roman. Jedini prividno duži crkveni tekst koji je napisao u svojih ukupno 150-ak stranica je trebalo da bude biografija njegovog nepismenog oca, čiji je život politički spasavao gurajući ga u manastir. Taj tekst se sastoji od 1 procenta stvarnih biografskih podataka o Stefanu Nemanji i od 99 procenata Savinog panegiričkog modeliranja svog oca kao novog Hrista opisanog pristrasnim patosom odvratne popovske slatkorečitosti. Sava nije opisao svog stvarnog oca već je u njega projektovao kalup doksološkog hrišćanina kako je on zamišljao idealnog čoveka po Hristu, živog anđela na zemlji. Nijedan kralj ne bi vladao nijedan dan kada bi bio Stevan Nemanja po Savi, ali bi takvog kralja dobričinu u bajkama mogao da poželi Volt Dizni u svojim crtanim filmovima.
Nisam siguran da li je Jovan Deretić ovaj Savin hagiografski spis svrstao u književni rad. Na to nisam naišao, mada je u pravu kada je govorio da su biografije svetaca bile omiljeni oblik prvih književnih radova u čitalačkoj povesti naših starih. Bile su, po njemu, „glavni i skoro jedini predmet“ književnog pera.
Osim onog jednog korisnog biografskog procenta o svom ocu, ovih 99 odsto su bezvredni verski ditiramb zbog kojeg bi se Sava teško učlanio u Društvo književnika Srbije. Sava nije opisao oca već sebe. Kada bi zadrti hrišćanin Petrarka čuo da Savu smatraju književnikom, verovatno bi zamolio za čašu hladne vode. Da i Stevan Prvovenčani (i monah Domentijan) nije napisao svoju biografiju o ocu Nemanji, mi bismo o raškom županu malo znali. Stevan Prvovenčani je stvarni biograf svog oca, Sava nije.
Nije nemoguće da Savino pismo iz Jerusalima studeničkom igumanu Spiridonu neko klasifikuje književnim radom. Možda bi bibliotekar početnik to učinio. Ali je taj kratki turistički izveštaj uz lirsko obaveštenje da se Sava sa pratnjom tamo teško razboleo, po meni, ne manje vredan pomena zato što je u njega tačno na polovini teksta, sasvim nevezano od njegove sadržine, ubačena nasilna rečenica koja glasi u perfektu da to pismo „pisa milošću Božijom prvi arhiepiskop sve srpske zemlje, Sava grešni“. Ova rečenica potpuno cepa sklad pisma. To teško da može biti Savina rečenica. On nije znao za „sve srpske zemlje“ i ne bi se potpisao na polovini pisma pre nego što pismo završi. Jer, bio je izvanredno pismen i proceduralan. Da li ćemo saznati ko je možda falsifikovao Savu radi „svetosavlja“? A kada se on na kraju pisma zaista potpisao, nije pomenuo da je arhiepiskop svih srpskih zemalja. Rekao je skromno: „Sava, prvi arhiepiskop“. Mada ni svoj rang nije morao da istakne jer je pisao prijatelju. Tako se krivotvorenjem gradi kult?
Nije Sava književnik ni stoga što je sastavio organizacioni statut za ponašanje kaluđera na Hilandaru i druge tipike. Taj hilandarski tipik, uostalom, nije originalan već je prepis pravila koja su odavno utvrđena perom Sv. Antonija iz Egipta, Sv. Vasilija iz Cezareje, Sv. Pahomija iz Luksora, Sv. Antonija iz Padove – svi su iz IV veka i, naravno, Sv. Benedikta iz Monte Kasina iz V veka. Uvodni deo hilandarskog tipika je prepis Evergetidskog, Bogorodice Dobrotvorkinje, tipika iz njenog manastira u Konstantinopolisu kada je Nemanja bio tamo zatočen 1172. godine. Ostali delovi tipika su najvećma samostalna Savina kompilacija, sinaksarion tuđih tipika. Radoslav Grujić je kazao da „izgleda da će ova eklektička sklonost trajno odlikovati Savin reformatorski rad“. U to spada i upadljivo Savino oponašanje „slatkog“ stila izražavanja Sv. Pavla. Savin tipik se nije dugo primenjivao u Hilandaru, zamenio ga je tipik raškog vladike Grigorija II iz 1305. godine, a njegov originalni primerak se čuva u Rusiji. Danas je, kažu, on vraćen u život črnorizaca na Atosu. Ne znam, nisu mi to rekli kada sam tamo bio 2002. godine.
Sava nosi jednu zaslugu za koju nije znao da će to biti a koju Crkva nerado ističe: pisao je na narodnom jeziku u skladu sa pravilima Vaseljenske crkve. Ko želi autokefalnost Crkve mora pisati Božije reči na svom jeziku i tako je širiti u svom narodu. Pravilo su u naš stari narod doneli Kiril i Metodije, a odobrio ga je, što se liturgijskog jezika tiče, suprotno praksi Rima, papa Hadrijan II. Kod pravoslavnih Božija reč nije tajna kao kod rimskih katolika gde je latinski jezik Biblije kao Vulgate davao široki prostor popovima da neukom narodu tumače Boga nezavisno od njenog sadržaja i sprečavao lično razumevanje Spisa. Od Save je odustala vladajuća elita među Srbima u Vojvodini u XVIII–XIX veku jer je širila čudovišnu kombinaciju „učenog“ jezika sastavljenog od starog slovenskog jezika iz doba prvog prevoda Biblije Kirila i Metodija sa novim koji se pojavio na liturgijama za vreme Save, koji lingvisti nazivaju crkveno-slovenskim i potom bio unakažen ruskom penetracijom posle 1726. godine kada su na poziv beogradskog mitropolita po smrti Petra Velikog stigli njegovi duhovnici da stvore novi liturgijski i javni rečnik. Tek će Vuk Karadžić da ga obori u književnosti i državnoj administraciji, ali u liturgiji ne. Vernici u crkvama i dalje slušaju popa na jeziku kojim nikada nije govorio ne samo srpski narod već nijedan slovenski narod od Jadrana do Kamčatke. Zato stvarnog govornika Savu na narodnom jeziku Srpska pravoslavna crkva ne slavi, da ne prizna sramotu zbog denacifikacije srpskog naroda, da mu je htela oduzeti kičmu i da mu još sedi na grbači.
Mijo Mirković u svojoj Ekonomskoj historiji Jugoslavije navodi Tade Smičiklasa iz njegove Dvijestogodišnjice oslobođenja Slavonije iz 1891. godine da su turski janičari našeg porekla čitali Novi zavet iz 1563. godine na ćirilici, na čakavskom narečju istarskih protestanata, verovatno štampanog u Dubrovniku, kog su izdavači namenili „svim slovenskoga jazika ljudem i to najprvo Hrvatom i Dalmatinom, potom takajše Bošnjakom, Bezjakom, Serbljom i Bulgarom“. Još smo tada govorili jednim jezikom, kao i danas, većina nas. Zašto je Crkva htela da stvori i nametne narodu nenarodni jezik, da nas razdvoji, još uvek nije do kraja razjašnjeno.
Šesta neistina, Sava je stvorio „svetosavlje“ kao teološku doktrinu. Ne, Sava nije stvorio „svetosavlje“ kao teološku doktrinu, već su „svetosavlje“, po rečima Nikolaja Velimirovića, „u naše vreme formirali mladi profesori i studenti Bogoslovskog fakulteta u Beogradu“ i ono je „pravoslavno hrišćanstvo srpskog stila i iskustva izraženo u bogougodnim ličnostima, prvenstveno u svetom Savi Nemanjiinom“. Programsku srž „svetosavlja“ utvrdili vladika Justin Popović i srbijansko-hercegovačko-crnogorske nacionalističke vlade 30-ih godina XX veka u Beogradu i kasnije kao političku i religijsku zaštitu srbijanskog gospodstva nad drugim Srbima i „pravu“ šumadijske Srbije na teritorije drugih Srba u ime kultnog nemanjićkog sveca koji sa tim nema nikakve veze.
Jedna obmana
Ukoliko se vladika Justin Popović iz XX veka drži, osim Dimitrija Najdanovića, za tvorca sintagme „svetosavlje“ i za glavnog interpretatora „svetosavlja“ s obzirom i na svoj kasni raspoložijski tekst iz 1953. godine pod nazivom „Svetosavska filosofija sveta“ – dakle on zna ne samo Savinu kosmogoniju i teogoniju, već i socijalnu ideologiju, onda, kako mu se divi vladika Nikolaj Velimirović u svom Predgovoru ovom tekstu, Sava je bio protivnik humanizma, evolucionizma (darvinizma) i pozitivizma i bio je protivnik ideje o Evropi kao kategoriji zajedničkih osobina njenih naroda i njihove zajedničke perspektive. I bio je protivnik ekumenizma kao antišizmatičkom procesu smanjivanja napetosti između hrišćanskih zajednica.
To nije tačno osim da je Sava bio religijski šizmatik svog doba.
Sava, po Popoviću u interpretaciji Velimirovića, zna za Darvina 600 godina pre Darwinovog rođenja i unapred ga osporava; Sava, po Popoviću u interpretaciji Velimirovića, zna i za filozofiju pozitivizma Ogista Konta iz XIX veka i odbacuje je jer insistira na dokazivanju stavova činjenicama – što metafizička pravoslavna vera ne može da prihvati; i Sava je, po Popoviću u interpretaciji Velimirovića, znao za Petrarku iz XIV veka, za Bokača i Dantea pre nego što su se oni rodili ili posle njegove smrti, i znao je za ideje Fičinija, Mirandole, Paracelzijusa (hm, spalio je Aviceninog lekarskog Kanona), Bemea, Montenja, alhemičara Kampanele, Rablea (smejao se dogmi o Raspeću), Bruna, Da Vinčija, Direra, Mikelanđela, Kuzanskog, Makijavelija, Erazma Roterdamskog iz XVI veka i druge osnivače evropskog humanizma i sve ih je unapred odbacio? I znao je za pojam Evrope kao geografskog prostora hrišćanstva, nacije i društva naroda XVIII–XX veka, od Atlantika do Urala? To proizilazi iz stavova Justina Popovića po Velimiroviću, iako Velimirović nije navodio pomenuta imena predstavnika istaknutih humanističkih i naučnih struja. Navodio je imena struja.
U stvari, Velimirović nema snage da kaže da je on u XX veku protiv Darvina, protiv humanista i ostalih i stoga baca Justina Popovića u vatru da se ovaj bori za njega.
To što je Velimirović rekao za Justina Popovića, Justin Popović nije nikada kazao o Svetom Savi u svom tekstu „Svetosavska filosofija sveta“ za koji je 1953. godine vladika Velimirović napisao pomenuti Predgovor iz Amerike. A da je Velimirović živeo u renesansi nije moguće da bi ga veliki teolozi nazvali svojim izrazom kao teologastra – neznalicu, a Popovića kao filosofaska – nadrifilozofa koji o svetu govori bez empirijskog istraživanja.
Zar je moguće da je Nikolaj Velimirović mogao pomisliti da niko neće primetiti da je falsifikovao i Svetog Savu i Justina Popovića? Možemo jedino nagađati zašto Justin nije opovrgao Velimirovićev falsifikat o svojoj navodnoj interpretaciji Save, ali se njih dvojica verovatno nisu razlikovala o shvatanju Darvina, Konta, humanizma i antievropejstva. Možda je zato Justin i otrpeo Velimirovićevu prevaru, a i bio mu je daleko u Americi još od 1946. godine, a i tri godine posle iznete neistine Velimirović je umro.
A tekst Justina Popovića o „Svetosavskoj filosofiji sveta“ iz 1953. godine nijednom rečju ne obrazlaže šta je Savina filosofija osim tvrdnje da je Sava bio ubeđeni hrišćanin jer se pred veličinom kosmosa i ljubičicom začudio i pripisao ih je Bogu. Justin je potpuno promašio temu koju je sebi zadao i njegov „rad“ o Savi mogu jedino da čitaju na Bogoslovskom fakultetu kao „rad“, jer je po lirskoj interpretaciji prirode i duhova svakako dostigao zanos gimnazijskih maturanata pre nego što se upišu na univerzitet. To „delo“ je tipična predstava hrišćanina iz V veka koji još nije opazio da je stigao u XX vek. Justina nije nimalo briga što je preskočio 1500 godina istorije teologije, renesansnog humanizma, filosofije novih društava i nauke. On je ostao u svom veku iz doba Alarikovog vizigotskog preuzimanja Rima.
Sava nije filozof niti teolog i nije formirao doktrinu „svetosavlja“. To je sintagma Justina Popovića kada je pripisao Savi da je kazao da je „svet bogojavljanje“, a „čovek bogosluženje“. To je ta nova prethodno nepoznata hrišćanska filosofija Rastka Nemanjića? Zar se za nju ne zna već 1300 godina pre Save, zar ona zbog toga nije standard, zar nju nije više nego jasno istakao Sv. Pavle u Poslanici Rimljanima? A i kada bi bila nova, gde je Sava te dve reči izneo? U Žičkoj besedi? Ne, te „misli“ o svetu i čoveku iznosi Justin Popović i hrabri sebe da je to isto mislio i Sava. On manipuliše. To je njegov domet. On i Sava su isto, misli on. Nisu. Sava je bio u muškom manastiru, a Justin u ženskom, 25 godina u manastiru Ćelija kod Valjeva. Vi mislite da to nije važno? Hm, da mogu da biram i ja bih bio u ženskom.
I nije ni čudno što je Popovićeva doktorska teza o Dostojevskom odbačena na Oksfordu kao mračna besmislica manastirskog misticizma.
Nemojte meni verovati na reč, budite empiričari, čitajte Velimirovićev Predgovor panegirik o lažnom Popoviću iz 1953. godine i čitajte Popovićev tekst o nepostojećem „svetosavlju“ iz 1953. godine i uverite se u moje reči. A obojica su sveci.
Tragedija vladike Velimirovića
Neopreznost teologastra vladike Velimirovića ga je dovela do destrukcije stvarne doktrine koju je hrišćanstvo deformisano preuzelo od renesansnog humanizma: ljubav.
Ideja međuljudske ljubavi kao suštine navodnog zahteva Isusa nije hrišćanska ni Isusova. To je indijska ideja o ljubavi boga Višnua prema ljudima. A u Evropi to je ideja renesansnog humanizma koju su razvili Marsilio Fičino i Piko dela Mirandola, potom Rable i desetine drugih i nema veze sa Bogom. Velimirović ne razume da kada napada humanizam kao ideju međusobne ljubavi ljudi i buđenja inherentnih čovekovih moći, on napada i samo hrišćanstvo od renesanse naovamo i vraća ga na prvobitnu poziciju hrišćanske ljubavi koja isprva postoji jedino prema Bogu u pokornosti i strahu od Boga. Upravo je to ono od čega je Crkva u renesansi pod pritiskom humanista stala da se udaljava. Čovek se u predrenesansnom hrišćanstvu 1500 godina nalazi u statusu bogoljupca i pasivnog mučenika, roba Božijeg.
Crkva, napadnuta zbog idolatrije bogoljubstva i mučeništva svršenim u groznim verskim ratovima i njenim zločinima spašavala se napuštanjem stare doktrine preuzevši ideje svojih humanističkih protivnika, ali izopačeno. Ona u Novom zavetu nema oko ljubavi ni na koga drugog da se osloni osim na Pavla. A u njegovoj Poslanici Rimljanima (Ljubav-Ispunjenje Zakona) u svega 9 i po rečenica nije međuljudska ljubav iskrena jer je on zahteva zato što je Bog zapoveda tako da ona ne proističe iz imanencije samostalne ljudske prirode i inklinacije zaljubljenih. On kaže: „Ljubav je, dakle, punoća zakona“. Stiže spolja. Hrišćanska ljubav je naređena afektacija sa neba, gluma je, veštačka je. Crkva ne grli humanizam ljudskim srcem već kao od Boga nametano ponašanje ljudskom rodu. To da je ljubav punoća zakona kod Pavla ima disciplinski smisao, jer kod njega ljubav nije izliv međuljudske emocionalne privrženosti već je zbirna imenica za pridržavanje Božijim zapovestima, Zakonu, Tori, Isusu. Otuda je hrišćanska ljubav negacija ljubavi jer se, po Pavlu, Zakon izričito ispunjava kroz „ne čini preljubu, ne ubij, ne ukradi, ne svedoči lažno… i bilo koju drugu zapovest“. Ljubav je kod Pavla disciplina Božijem nalogu da živimo slušajući njega pod pretnjom kazne. On krevet i poljupce ne pominje. Njegova ljubav je prinudno socijalno ponašanje i integrativni je sinonim za sve nebeske naredbe.
Zabluda je protojereja Aleksandra Šmemana da je carinik Mateja išta rekao o humanističkom pojmu ljubavi. Šmeman ne razlikuje ljubav kao ličnu emociju od pomoći i solidarnosti kao socijalnoj etici i zakonskoj obavezi. To ne uspeva ni govornicima beogradske državne televizijske talk-show serije „Agape“ zadužene za vladinu propagandu religije. Mateja nije nijednaput pomenuo ljubav već je samo predskazivao o pohvali koju će Isus po svom ponovnom dolasku na Zemlju uputiti sledbenicima koji su mu pri njegovom prvom pohodu po Planeti, kada je po svojoj glumačkoj volji bio bos, go, navodno gladan i bolestan, i utamničen u Jerusalimu, pomogli da mu utihnu tegobe. A ostale ljude koji su pored njega prošli kao pored turskog groblja će prokleti i oterati u oganj. To je po Mateji Isusova ljubav. Ko se samoljubivom Hristu ne da, mrtav je i ide u Pakao na ražanj.
Ne postoji humanistička hrišćanska ljubav. Naša ljudska ljubav je afektacija emocionalnog prožimanja bez obzira na veru u bilo kog boga, bez obzira na ideologiju, bez obzira na zakone ponašanja i etiku. Ljubav je strast koja se ne obazire na prepreke i ne nadahnjuje je naredba. I stoga ljubav nije obaveza da se pridržavamo komandi iz Starog i Novog zaveta, ne može se nikakvim zakonom narediti. Ljubav nije pravna kategorija i javna prinuda. Ona je intimna sklonost. Ona nije ni obaveza na uzajamnu korist zaljubljenih jer ljubav može biti ludo jednostrana i paćenička, što kod Isusa ne može jer je uzvraćajna i ona nije obaveza na ograničene „misionarske“ seksualne forme ljubavnih akata i stoji iznad svake vere, svake rase i svakih socijalnih razlika. Ljubav je ludilo sreće i suza i ni u čemu ne podrazumeva ubitačnu Isusovu ideologiju koristoljublja koju je izjednačio sa emocijom. Ljubav je emocija davanja, a religija je ideologija dogmatskog ponašanja, norma je, dužnost je, ona je socijalna politika. Ništa mi Isusu nismo dužni i nije nam potreban njegov osvetoljubivi bič da bismo se voleli.
Setite se smokve, Isus ubija ko mu ne da besplatan zalogaj, to prosjaci obično ne čine.
Danas je popovima puna duša poziva na ljubav među ljudima, a do pre 500 godina su ih pozivali da prvo vole Boga i ćute, inače će završiti na lomači. I Sv. Sava je u svojoj Žičkoj besedi u 15. tački istakao jedino ljubav prema Bogu, ne među ljudima i strah od Boga kao prvi standard hrišćanstva. Ali danas se hrišćanstvo imitaciono održava upravo humanizmom, homo figliom a ne teo figliom, ne održava se ljubavlju prema Bogu i anđelima kao jedinoj obavezi hrišćanina, već i zahtevima ljudima da se vole i paze. Crkva sada vešto parazitira na tuđoj ideji poreklom od antičkog Seneke i stoika iako mnogi humanisti nisu opovrgavali ideju Boga. Ona je ustanovila ljubav kao nepostojeći sinonim za dnevnu praksu u trivijalnom sledbeništvu pravnog i etičkog sistema koji zastupaju popovi. A to se protivi i indijskoj ljubavi boga Višne prema ljudima koja ih ne opterećuje obaveznim obredima i kaznama.
Renesansna studia humana ponovo podiže Sokrata i njegovo istraživanje stavova kroz odbacivanje obaveznih „istina“. Nema Božijih istina niti se vidi za koju bi Bog dobio Nobelovu nagradu za mir. Sokratovu smrt je naknadna hrišćanska crkva proslavila. Sokratu u prilog navodi odlični Nedeljković u svojoj „Renesansnoj filozofiji“ Pika dela Mirandolu koji poziva: „Zapamti, o čoveče, imaš mogućnost razvoja, rasta po slobodnoj volji, ti nosiš u sebi klice svestranog razvoja“! Možda će kazati Velimirović da je i Sv. Pavle pozivao na ljubav, ali Marsilio Fičino udara razliku: Bog je „iz ljubavi“ prema budućoj igrački stvorio svoj svet sebi u slavu, dok Fičinijev čovek koristeći se kosmičkom moći dobijenoj od Boga stvara svoj svet nezavisno od Boga, stvara ga iznutra, svojim snagama.
Meni se među humanistima najviše dopada Đovani Piko dela Mirandola jer je prvi među svima u svom Govoru o dostojanstvu čoveka istakao da je svako društvo zasebno i nema zadatih društava, da nema fatalne i zadate sudbine, da čovek nema samo jedan oblik svoje prirodnosti, da nema astralnih određenja čovekove budućnosti – samim tim ni Božije – i da čovek nije proizveden sa zadatkom već proizvodi sam sebe (tobože to Bog i hoće od nas – naš Porfirije Perić bi rado to, pretpostavljam, isticao) i da mu Bog više nije potreban (ovde bi se Porfirije Perić odvojio od Pika). Na strašne ga je nedaće dala Crkva i otrovan je arsenikom u svojoj 31. godini života. Taj njegov Govor je i prva knjiga koju je Pontif u Evropi zabranio uvrštavajući je u Index librorum prohibitorum.
Velimirović je napao humanizam iako ovaj nije bio ni ateističan niti antireligiozan. Humanizam je pre bio prva „religija“ koja je 1500 posle Hrista odbacila determinizam, fatalizam i mučeništvo čoveka kao uslova njegove sreće i posmrtne nagrade. Zahtevala je jedino od Boga da nas ostavi na miru jer je dovoljno to što nas je stvorio. Crkva je od humanizma uzela ljubav među ljudima, ali ne i slobodu stvaranja društva i oblika života koji ona neće odobravati i gde bi ona postala izlišna. Hrišćanska crkva nije humanista, ona je stala na pola puta, uzela je ljubav, ali ne i slobodu. Velimirović je opštim napadom na ideje humanizma odbacio i njegovu ljubav među ljudima kao prvog principa poželjnog društva. Tako je neoprezno napao i doktrinu ljubavi Crkve koju je ona pre 500 godina uzela od humanista i od koje danas živi. Napao je sve, i humaniste i sopstvenu crkvu i odsekao granu na kojoj sedi. Zaista je teologastr.
Ostaje jedna velika i iznenađujuća nedoumica: zašto je Velimirović napustio ideju o ekumenskom procesu koji je tako žarko zastupao u SAD gde je tokom Prvog svetskog rata o tome govorio. I postigao uspeh ne jedino kod pravoslavnih, već i kod katoličkih i protestantskih vernika. Tada je po nalogu srbijanske kraljevske vlade bio i veliki Jugosloven i doprinosio je, kao i Mihailo Pupin, dolasku hiljada dobrovoljaca u Americi u Grčku radi sjedinjenja sa srbijanskom armijom. To mu se ne može oduzeti.
A ovo je stvarno „svetosavlje“
Navodno „svetosavlje“ je politička doktrina ekspanzije i učvršćavanja organizacije Srpske pravoslavne crkve na teritoriji Jugoslavije posle I svetskog rata. „Svetosavlje“ nije teološka doktrina Svetog Save već politika Crkve. Na ime „svetosavlje“ je verovatno najviše uticao teolog Dimitrije Najdanović svojim tekstom Svetosavska paralipomena iz 1932. godine kada je ustanovio i istoimeni časopis. Po političkoj orijentaciji bio je ljotićevac i sveo je svog Savu na fašizam.
Stvaranje Jugoslavije je bila idealna prilika da formirana Srpska pravoslavna crkva po naredbi Aleksandra I Karađorđevića o ujedinjenju svih pravoslavnih organizacija u jednu „srpsku“, iz 1920. godine, započne od ove godine da nesmetano širi svoju administrativnu mrežu i zahvaćene teritorije konzervira za Srbiju u slučaju raspada „trojedne kraljevine“. Ujedinjenje je završeno kupovinom kanonskog nadleštva ove crkve nad jurisdikcijom Carigradske patrijaršije nad makedonskim teritorijama za 800 hiljada franaka. Širenje Srpske pravoslavne crkve po „srpskim“ zemljama van šumadijskog jezgra teritorije kneževine Srbije (iz autokefalne Beogradske mitropolije od 1879. godine) je postalo puzajući oblik budućeg teritorijalnog proširenja države Srbije. Napred ide Crkva, a za njom stiže vojska. Stoga „svetosavlje“ štite svi pobornici Velike Srbije ma gde živeli. Otuda ujedinjene pravoslavne eparhije biraju ekspanzionističko ime za sebe. One neće Pravoslavnu crkvu u Srbiji ili u Kraljevini SHS već Srpsku pravoslavnu crkvu na prostoru Jugoslavije i univerzalnom prostoru sveta. O ovome sam u više navrata razgovarao sa Radovanom Bigovićem, dekanom Bogoslovskog fakulteta u Beogradu, tokom 2008/9. godine dok sam pisao Muhameda na Isusovom krstu i siguran sam da će oni koji su sa njim bili bliski posvedočiti da je bio sklon stavu da je naziv Srpske crkve trebalo lokalizovati na teritoriju Srbije.
Međutim, patrijarh u Beogradu do danas nije pokazao pod kojim imenom je crkva kojom on upravlja imenovana po tomosu: da li kao Srpska pravoslavna crkva ili Pravoslavna crkva Srbije ili kao Pravoslavna crkva u Kraljevini SHS. Ovo drugo po redu je možda izvesnije jer tomos mora odrediti teritoriju nadleštva crkve radi razgraničenja sa drugim pravoslavnim crkvama, a Kraljevina SHS je zbog Crne Gore i Vojvodine nejasno područje za drugačiju odluku vaseljenskog patrijarha. Imamo u vidu da vaseljenski patrijarh priznaje Crnogorsku mitropoliju za autokefalnu crkvu, a vojvođansku Sremsko-karlovačku mitropoliju ne samo za autokefalnu već i kao patrijarhat. Carigradsko oduzimanje patrijarhata Vojvodini u korist beogradske mitropolije ne mora biti verovatno. Do 1920. godine u Beogradu stoluje arhiepiskop beogradski i mitropolit Srbije dok u Sremskim Karlovcima stoluje – obratite dobro pažnju: Njegova ekselencija arhiepiskop pećki, mitropolit beogradsko-karlovački, patrijarh srpski. Vojvođanski je svesrpski. Ta titula je Aleksandrovim istupom u potpunosti prebačena na beogradskog mitropolita Dimitrija 1920. godine i od tada do danas boravi u ovom gradu. Uz to, ide i stogodišnja neistina da je srpska patrijaršija obnovljena tek tada 1920. godine kako bi se dalo na značaju dejstvu srbijanske vojske i krune i planovima „svetosavlja“. Ne, Patrijaršija je obnovljena u Sremskim Karlovcima 1848. godine izborom Josifa Rajačića za patrijarha i civilnog vođe Srpskog vojvodstva. On je zbog toga veći od svakog patrijarha u Beogradu od 1920. godine do danas, ali ne i od petorice crnogorskih Petrovića Njegoša pre njega, počev od vladike Danila I koji su bili šefovi nezavisne države. I nosili oružje bez mantije, Sv. Petar Cetinjski nije.
Dobijeni tomos od vaseljenskog patrijarha za ime i područje rada Srpske pravoslavne crkve u 1922. godini kanonski je osigurao da ova crkva izađe van granica prethodne Kraljevine Srbije (da li je tako?) s obzirom na širinu Jugoslavije (Kraljevine SHS) i prelazi na sva područja u Jugoslaviji gde živi pravoslavno stanovništvo srpske i druge nacionalnosti. Ujedinjavanje svih prethodnih nezavisnih eparhija van Srbije u jednu patrijaršiju pod upravom Beograda (tobože Pećke patrijaršije) je u Jugoslaviji politički poduprto posebno Aleksandrom I Karađorđevićem bez koga ono ne bi uspelo. Aleksandar je Jugoslaviju shvatao kao nevidljivu Srbiju pod kontrolom srbijanskih oficira. Tek po atentatu na Stjepana Radića u Narodnoj skupštini Kraljevine SHS 1928. godine je počeo da federalistički razmišlja. Njegove banovine iz 1929. godine su bile prevarna imitacija federacije jer je od devet njih pet konstruisao sa srpskom etničkom većinom. Sa Zakonom o izborima narodnih poslanika iz 1931. godine je osigurao odgovarajuću etničku glasačku dominaciju pojačanu odredbom da će dve trećine mandata dobiti lista koja ima najveći broj glasova. Naredio je i javno glasanje umesto tajnog. I onemogućio je nacionalne manjine i regionalne partije da imaju kandidate. I zabranio je velikim nacionalnim partijama, Mačekovoj HSS, da pod tim imenima postoje i izlaze na izbore. Mačekova je partija već ranije popuštala pred Aleksandrom i uklonila iz svog naziva da je „republikanska“ i napustila je boljševičku Seljačku internacionalu u Moskvi kojoj se pridružila 1924. godine. Sada više nije htela da popušta. Zato je na izborima 1931. godine pobedila Aleksandrova generalska partija Petra Živkovića Jugoslovenska radikalna seljačka demokratija koja je „osvojila“ svih 305 poslaničkih mesta, a od 2 miliona i 324.395 hiljada izašlih birača za njega je glasalo svih 2 miliona 324.395 hiljada glasača. Ona je jedina „partija“ koja je izašla na izbore. Protiv takvog oblika demokratije i federalizma Srpska pravoslavna crkva izgleda da nije imala ništa protiv.
Zbog Aleksandrovog uništavanja države Crne Gore je bilo moguće pretvoriti autokefalnu arhiepiskopiju Crne Gore u deo Beogradske patrijaršije i njen status zadržati na nivo mitropolija. Srpska pravoslavna crkva je postala beogradski instrument obuzdavanja priznavanja nacionalnog bića Crnogoraca i Makedonaca, kao i težnji crnogorskih Srba pristalica nezavisne Crne Gore, što je Aleksandar Karađorđević platio životom u atentatu Vlade Černozemskog u Marselju 1934. godine, dok sadašnji odnosi između Beograda – Podgorice – Skoplja pate od velikih zategnutosti. Razapeta je još uvek i Bosna i Hercegovina.
Kada Crkva skače
A kada je 1937. godine išao u Skupštinu na usvajanje Konkordat Kraljevine Jugoslavije sa Vatikanom, kojim je zajemčena katolička misijska evangelizacija naroda u Jugoslaviji, Srpska pravoslavna crkva se digla na noge protiv njega jer je njime napadnuta njena neformalna monopolska pozicija da se samo ona može širiti i izvoditi evangelizaciju u Jugoslaviji. Konkordat je pod pritiskom Milana Stojadinovića usvojen u Skupštini Jugoslavije sa 30 glasova više, ali do Senata u kojem većinu imaju Srbi na potvrdu nije stigao, jer bi tamo verovatno bio osporen. Sa uporednom „tajanstvenom“ smrću patrijarha Varnave Rosića, inače miljenika Aleksandrovog, nastala je u Srbiji atmosfera obračuna sa Vladom i Skupštinom koju je Crkva dodatno raspalila sa kolektivnom ekskomunikacijom iz Crkve svih pravoslavnih poslanika u Skupštini i Vladi Kraljevine koji su glasali za Konkordat. Ekskomunikaciju je organizovao Varnavin zamenik vladika Nikolaj Velimirović. Kurs ka širenju Srpske pravoslavne crkve je osiguran 1938. godine izborom mitropolita crnogorsko-primorskog Gavrila Dožića za patrijarha srpskog. On je Crnogorac sa Morače, koji je 1918. godine bio član marionetske Podgoričke skupštine i predvodio delegaciju njenih poslanika kod Aleksandra I u Beogradu donoseći mu radosnu vest da je dinastija Petrović Njegoš zbačena, Nikoli zabranjen dolazak u Crnu Goru, da Crna Gora prelazi u vlasništvo Srbije i da su Karađorđevići njihova dinastija.
Osim toga, Srpska pravoslavna crkva je sa emigracijom Srba ka drugim evropskim zemljama, Americi i Australiji postala interkontinentalna organizacija tako da je pojam „svetosavlja“ postao globe-trotter.
Nema govora da će se Srpska pravoslavna crkva zbog raspada Jugoslavije vratiti unutar granica Srbije. Nema govora da će ona promeniti svoje ime. Nema govora da će prestati da negira nacionalno biće Crnogoraca i Makedonaca i neće sa tim prestati makar vaseljenski patrijarh opozvao tomos iz 1922. godine i makar on priznao Makedonsku pravoslavnu crkvu i makar potvrdio svoje priznanje Crnogorske pravoslavne crkve iz XIX veka. I nema govora da će Srpska pravoslavna crkva prestati da koristi Srbe van Srbije u jugoslovenskom prostoru radi podrivanja političke stabilnosti napadnutih država. Nema nijednog ozbiljnog znaka da će se ijedna srpska pravoslavna eparhija van Srbije otcepiti od beogradskog stabla i osamostaliti ka autokefalnosti. Srpska pravoslavna crkva je danas izuzetno jaka budući da je deo politike Velike Srbije beogradske vlade. Otuda je ni nepovoljne istine o prošlosti njenih sadašnjih organizacionih jedinica ne uznemiravaju počev od činjenice da Sv. Sava nije od carigradskog patrijarha Manojla Sarantina dobio pisani tomos za osnivanje Žičke arhiepiskopije 1219. godine, da tomosa nije imala ni Dušanova Pećka patrijaršija osnovana 1346. godine sve do 1375. godine, a da je Dušana za cara u Skoplju 1346. godine proglasio bugarski patrijarh Simeon uz prisustvo srpskih episkopa.
Srpska pravoslavna crkva ne pokazuje da je brine to što njene dve istorijske organizacione jedinice nisu imale tomosa 151 godinu posle osnivanja. Ali ona danas zbog nedostatka vaseljenskog tomosa odriče pravo na samostalnost Makedonskoj crkvi, a Ukrajinskoj crkvi odriče samostalnost iako ova ima vaseljenski tomos. A Crnogorskoj crkvi odriče samostalnost jer ne priznaje crnogorsku naciju. Ona manevriše sa velikim samopouzdanjem sa protivrečnim argumentima zato što ima podršku Vlade Srbije koja se drži jezuitske politike „mača s medom“: bićeš onoliko autokefalan koliko te tvoj vladar brani i brani svoju teritoriju od drugog vladara i njegove crkve. Pobediće jača država, a ne crkva i tomos.
Sava je nacionalista? Sam Sava nije bio srpski nacionalista već raški utemeljivač Žičke arhiepiskopije otrgnute od Ohridske nadbiskupije pod Grcima. On je bio iskreni hrišćanski prozelitista, hrišćanski „nacionalista“ u smislu manastirskog ostrva „Utopije“ Tomasa Mora i porodični patriota Nemanjića. On je 700 godine posle smrti zloupotrebljen od srpskih biskupa i studenata Bogoslovskog fakulteta radi kolonijalne politike Beograda i otimanja spoljnih teritorija u korist Srbije. To je još jedan razlog zbog kojeg Bogoslovskom fakultetu nije mesto na Univerzitetu u Beogradu.
Pokažite mi ijedan tekst, jednu rečenicu gde je Sava rekao da je on nacionalno Srbin! Njegov hilandarski biograf Domentijan nikada nije Savu nazvao Srbinom niti je u Žitiju o Sv. Savi iz 1243. godine ikada pomenuo da postoje Srbi i srpski narod. Pokažite mi u Savinoj biografiji Stefana Nemanje jednu rečenicu gde je Sava nazvao nemanjićke župe posede Srbijom i objavio program „svetosavskog ujedinjenja“ od Budima do Soluna i od Banata do Jadrana (bez Pelješca, Dušan će ga prodati Dubrovniku)! Ako je i znao u XIII veku za reč „nacija“, onda bi to bio dokaz da je ili bio ili je čuo za Parizski univerzitet, Oksford i Kembridž, gde se ova reč koristila za udruženja studenata različitog narodnog i teritorijalnog porekla i nizašta više. I ta su udruženja često bila protiv regulacije univerziteta od strane kralja i biskupa. I profesora teologa, doktora. Za ovo bi morao da zna bar Justin Popović jer je bio tamo.
Nije Sava štap uperio ni na jednu teritoriju van Raške osim na one gde su bili posedi Nemanjića, na Vukanovu Zetu i njegov Hum kojim nije hteo da vlada. On ne govori o srpskoj naciji niti zna da država može biti išta drugo do svojina njegove porodice napunjena krotkim hrišćanskim narodom. Njegova država nije „srpska“ već nemanjićka, a „srbi“ su sporadično ime za pojedine zemljoradničke „poreske“ obveznike. U svojoj državi Sava jeste varvarski istrebljivao bogumile mada su bili „srbi“, ali nije poznato da je oca i braću Vukana i Stefana Prvovenčanog huškao na okolne slovenske narode iako je Stefan Nemanja bio antigradski „mongol“ i gajio imperijalne namere prema Konstantinopolisu. Kao i kraljevi Stefan Prvovenčani, kao i Milutin Nemanjić, kao i Stefan Dečanski, kao i car Dušan Nemanjić sa svojih 13 ratova protiv Vizantinaca i predsmrtnim pokušajem da ga sa 80 hiljada vojnika osvoji. Sava je princ evropske dinastije srednjeg veka kakvih u ondašnjoj Evropi ima nekoliko stotina i kao ni oni, ni on se ne zanosi „pravom naroda“ na suverenitet i narodno ujedinjenje. Nije Srbija iz XIII veka svojina srpskog naroda u smislu XIX veka.
U XIII veku postoji u Evropi samo jedna globalna nacija: hrišćani, razlomljeni na blizu 1000 kraljevina, kneževina, baronata, vojvodstava, grofovija, župa, slobodnih gradova, aristokratskih republika i drugih stepena vlasti. Hrišćanstvo je prva globalna ideologija na svetu, a ne nacija.
Uprkos naporima vladika Justina Popovića i Nikolaja Velimirovića da objasne u čemu je „svetosavlje“ navodna zasebna teološka doktrina, nisu je uspeli opisati. Sava ćuti iako ga Justin veliča govoreći da je originalnost Sv. Save u tome što „je njegov život bio neprekidno služenje Bogu, neprekidno bogosluženje“! Justin Savu drži za idiota, to je doktrina?! Jedino što su Popović, Velimirović, Radović, Atanasije Jevtić i drugi savoslavijani nepobitno utvrdili je samo to da Srbi imaju porodičnu svetosavsku krsnu slavu i badnjak, dok je okolni hrišćani i Rusi nemaju. A ni to, ipak, nije potpuno tačno jer se ova slava može naći i kod Makedonaca, Crnogoraca, albanskih katolika, katoličkih Dalmatinaca, Roma, nekih muslimana i drugih. I ova slava svakako nije hrišćanska doktrina već predhrišćansko slovensko paganstvo uz medovinu i vatru. I zato nam je tako i draga jer nas vezuje za očeve više od hrišćanstva. Hrišćanstvo je uljez u našoj istoriji?
Tako je „svetosavlje“ ime za politički program Crkve iz XX veka i ništa više. Ono što je Velika Srbija za političare, to je „svetosavlje“ za popove.
Dragan Veselinov
Pitaje popa zašto Sv. Sava nije tvorac prosvete i nije svetac zaštitnik znanja i tu će on jednom rukom odmahnuti da vas odagna kao Đavola, a drugu će iz opreznosti zadržati u džepu.
Pop možda i sluti da je Sv. Sava kultna prevara starih kaluđera i vernih apologeta iz XX veka, vojvođanskih građanskih Srba i nacionalističkih političara od XVI do XXI veka. Nekad to beše i korisno, a danas je pogibeljno. Bilo je korisno kada je Savin kult njegovih neistinitih doprinosa i osobina služio kao model za dizanje političkog pojma o pravu na slobodu i jedinstvu novostvaranog „srpskog“ naroda izdvojenog iz prethodne slovenske regionalne plazme zajedno sa stvaranjem drugih slovenskih nacija. Sava je bio koristan kao zastava slobode i dokaz da Srbi imaju makar jednu identitetsku organizaciju kada su već državu izgubili sa osmanskom najezdom i uporednim boravkom na teritoriji Austrije, Mađarske, Rumunije i Italije. Njegove „mošti“ iz manastira Mileševe u Raškoj je spalio osmanski general Sinan-paša u Beogradu 1594. godine ne zato što je Sava bio hrišćanski fundamentalista već zato što je na antiturskim ustaničkim zastavama Srba iz Banata bila njegova slika iznesena iz pravoslavnih manastira i crkava kao prvog nadbiskupa bivše države Raške. Drugu zastavu nisu imali, imaće je tek 1848. godine kada stvore Vojvodstvo Srbiju.
Sava je hegelijanski dokaz da se ponekad svetla istorije pale tamnim palidrvcima. A Sava je postao smetnja kada je prosveta postala civilno znanje, a ne versko „učenje“ i kada je državna sloboda stvorenih Srba zatražila otvoreno demokratsko društvo bez patrijarha kao pseudo predsednika. Još smo na pola puta.
Reći ću vam koje su neistine o Savi:
Prva neistina, Sava je tvorac prosvete. Ne, Sava nije tvorac prosvete. Ako je savremeni sistem obrazovanja državni program „prosvećivanja“ učenika naučnim znanjem o prirodi i društvu zaključno sa filozofijom slobodnog društva, onda je Savina prosveta neznanje. Savino znanje je srednjovekovna vizantijska egzegetička interpretacija Biblije i ništa više, koju je izložio u Žičkoj besedi o pravoj veri. On nije znao za hinduistički i budistički pojam „prosvetljenja“.
Kod nas će tu reč 500 godina posle Save da upotrebe vojvođanski Srbi u XVIII veku i potom će se rasejati po svim pokrajinama. Njen najveći promoter biće Vojvođanin Dimitrije (Dositej) Obradović, ujedno i prvi veliki srpski zastupnik zajedničke jugoslovenske države.
Sava nije učestvovao u opismenjavanju naroda i u Raškoj nije bilo ničega što bi odgovaralo „dramatičnom povećanju osnovne pismenosti u Evropi između 1000. i 1300. godine, posebno u gradovima“, koje je istakao Džozef Linč u svojoj Istoriji srednjovekovne crkve.
Ali, ne sme se smetnuti s uma da je Sava postajao simbol političke samosvesti Slovena izvan Raške, u južnoj Ugarskoj, u današnjoj Vojvodini već za svog života u XIII veku kada su oni osnivali nove ćirilo-metodičke manastire diveći se princu iz Raške države. Po Radoslavu Grujiću iz zbornika „Vojvođanski manastiri Mesić kod Vršca oko 1225. godine kojeg je osnovao hilandarski kaluđer Arsenije Bogdanović i koga je Sava imenovao za igumana, zatim manastir Zlatica kod Bele Crkve u Banatu, i manastir Kovilj u Bačkoj – svi iz XIII veka i potom manastiri iz sledećeg veka poput Velike Remete na Fruškoj gori i manastira Vojlovica kod Pančeva iz 1383. godine. I kada su Srbi da slave Savu kao verskog prosvetitelja, oni su to činili sa planom da osiguraju pred Bečom dizanje školskog sistema na srpskom jeziku. To su i učinili u Karlovcima, Segedinu, u Zemunu, Sent Andreji i drugim mestima sa srpskim življem. Sava im je tada bio više politički potreban, a manje kao nadahnuće verskog znanja. To su ponovili i Srbi u Turskoj kada je Sovjet Knjaževstva Srpskog 1840. godine odlučio da se započne sa proslavom „Savindana“.
Danas više nema razloga da ikoga politički obmanjujemo Savom. Sava je hrišćanski apologeta i verski učitelj. I napisati u školama i društvu objašnjavati katehizam hrišćanske biblijske teogonije i etike kategorijama hrišćanske bibljijske teogonije i etike. I zato bi država morala u Srbiji da ukine svetosavski dan prosvete jer Sava nije savremena prosveta, već je on stara religija i mesto mu je u verskoj školi. Srbija još nije potpuno sekularna država. Svakako da bi kao prvi simbol nove prosvete mogli biti Dositej Obradović i Vuk Karadžić.
Reč „prosveta“ i „buđenje“ su hinduistički i budistički pojmovi koje je hrišćanstvo preuzelo sa deformisanim značenjem u odnosu na Sidartu Gautamu. Sava nije znao za budistički pojam prosvetljenja koji će Evropa da preuzme i razvije posebno u renesansi i Luterovoj i Kalvinovoj reformaciji, niti je ikada tu reč upotrebio.
U terminologiji srpskih teologa „prosveta“ je sticanje popovskog znanja kako da se živi saglasno sa judeo-hrišćanskim povestima i oni odbacuju bilo koje znanje izvan religije i interpretacije grčke konstrukcije hrišćanstva. Zato i jesu ortodoksi, jednomišljenici su. U hinduizmu, a budizmu posebno, je „prosvetljenje“ individualno traganje za „istinom“ koje se svodi na otklanjanje patnji prouzrokovanih našom nesposobnošću da živimo kako želimo. Lek je, paradoksalno, u odricanju od spoljnjeg života, ali na putu ka njemu sve Gautamine tvrdnje i preporuke kako da se stigne do blaženstva podležu empirijskim proverama i ličnom iskustvu. Budizam je nemoguć bez empirije i nijednu Gautaminu tvrdnju ne uzima zdravo za gotovo i odbacuje istinu zasnovanu na poštovanju autoriteta. To hrišćanstvo ne podnosi zbog svojih mitova i legendi i vekovima je ubijalo gnostičare, empiričare i mučilo nauku. Otuda je loše što u srpskom jeziku, za sada, nema zamene za reč prosveta drugom reči koja bi podrazumevala nereligijsku interpretaciju sveta uz nereligijsku analizu i same religije kao sistema. Makar i iz poštovanja prema budizmu. Pokušajte da reč prosveta zamenite sinonimom iz srpskog jezika i uverićete se da ćete dosta znoja proliti bez željenog ishoda. Mi nemamo integrativnu, zbirnu, sveobuhvatnu reč za znanje, nesputano učenje i slobodne škole.
Spisak nastavnih predmeta na Pravoslavnom bogoslovskom fakultetu u Beogradu dokazuje odsustvo stvarne prosvete. Na njemu gotovo da nema nijednog predmeta koji se predaje na fakultetima Univerziteta u Beogradu, ali ni brojnih predmeta i kurseva koji se predaju na katoličkim, protestantskim i islamskim univerzitetima. Crkvene istorije i filozofije ima, ali nema političke istorije, nema književnosti, etnografije, političke ideologije, ekonomije, astronomije, sociologije, biologije, fizike, geologije, hemije, etike, metodologije nauka, geografije, urbanizma, arheologije, antropologije (osim „hrišćanske“), psihologije (osim „hrišćanske“), pedagogije (osim „hrišćanske“), kaligrafije, matematike, statistike, građevinarstva, komunikologije, prava, umetnosti, teorije države, niti ima jednog kursa o istorijskom i savremenom odnosu hrišćanstva i nauke, i teološkim dilemama u globalnom društvu. A nešto od toga je nekada bilo, kao kod sremsko-karlovačkog patrijarha Georgija Brankovića koji je u fruškogorskom manastiru Hopovu osnovao 1893. godine monašku školu sa savremenim predmetima i ekonomijom. Pop je danas diplomac socijalnog slepila i ignorant progresa empirijske nauke. A Univerzitet toleriše versku školu koja ne razume da je reč „univerzitet“ sinonim za „sveznanje“ i „svepostojanje“ i da se ona odnosi na savremenu zbornu celinu empirijskih nauka i beskrajnu filozofiju, a ne na padanje na kolena pred Bogom.
Da li ima veće štete od nasilnog Aleksandrovog ujedinjavanja vojvođanskih eparhija i Karlovačkog autokefalnog srpskog patrijarhata sa srbijanskim eparhijama i Beogradskom mitropolijom 1920. godine? Zar to nije dovelo do obaranja prosvetnog poleta i kulture u njima i prinude da slede nacionalističku i ratnu osvajačku politiku neprosvećene beogradske Bogoslovije sve do ovog časa kada čitate ovo pitanje? Možda nije čudno da je Srpska pravoslavna crkva stekla puni pravni subjektivitet tek 1929. godine sa Zakonom o Srpskoj pravoslavnoj crkvi (Službene novine Kraljevine Jugoslavije, br. 269/1929).
I da završim, cela dinastija Nemanjića nije prosvetna jer nije podigla nijednu školu, nijedan univerzitet i nijednu biblioteku kakvih je u to vreme u Evropi bilo na desetine, a među muslimanima na stotine. Za vreme Nemanjića nije napisana među Srbima nijedna knjiga o prirodi, društvu i religiji kakvih je u XII, XIII i XIV veku pod uticajem Tome Akvinskog, Abelarda, Bekona, Bonaventure, Joakima iz Fjore, Bernarda iz Klervoa, Zigerta i drugih teologa na univerzitetskom Zapadu bilo na stotine. I lomača je bilo. Prvu biblioteku je tek 100 godina posle Save osnovao Dušan Nemanjić, ali ne u svom carstvu, ne među Srbima, već u Dubrovniku, da bi tamo školovao mladiće iz uglednih porodica radi državnog posla. Nemanjići su rušili gradove a osnivali manastire, i to je uticalo da nemaju javne prosvetne ustanove za narod, dok patrijaršije nisu stolovale iz gradova već iz zatvorenih manastira u Žiči i Peći. Tu bezobzirnost je u XX veku ponovio Aleksandar I Karađorđević kada je radi dizanja Meštrovićevog spomenika Neznanom junaku na Avali uništio ostatke srpskog grada Žrnova.
Druga neistina, Sava je tvorac škola. Ne, Sava nije sagradio nijednu školu niti je osnovao školski sistem. On se ni u XIII veku nije približio franačkom Karlu Velikom iz IX veka koji je zahtevao osnivanje škola za svu decu nezavisno od socijalnog porekla, a Karlova „Renesansa“ pre renesanse je trajala 40 godina. Sava je osnovao manastire i nije opismenjavao narod već nove kaluđere. On nije znao ni za islamski sistem medresa i trostepeni školski sistem: osnovna škola, srednja škola i medresa sa triviumom i quadriviumom, niti je znao za ove programe na evropskim univerzitetima kao Artes Liberales. Nije opismenio ni svog oca Stefana Nemanju koji se potpisivao krstom krivim linijama, drhtavom rukom. Mač je čvršće držao. Sava je zidao manastire u kojima su se prepisivali verski spisi, postrizavali novi kaluđeri i dizao je crkve, a ne i univerzitet, niti je ikada bio na univerzitetu.
Pesma „Uskliknimo s ljubavlju svetitelju Savi“, koju je sačinio budući vojvođanski vršački vladika i sremsko-karlovački mitropolit Jovan Gligorijević u fruškogorskom manastiru Kuveždinu 1735. godine, bila je himna srpskog oslobodilačkog romantizma. Njom su Vojvođani pozvali osim svog Banata, Srema i Bačke, i Srbe iz Stare Srbije, Ravanice, Crnu Goru i primorce da očuvaju i unaprede njihovu narodnu samobitnost. Ovaj manastir je jedini u srpskom manastirstvu koji je posvećen Sv. Savi, a osnovao ga je srpski despot Stefan Štiljanović 1520. godine. Drskošću konstruktora „svetosavske doktrine“ iz XX veka je 1985. godine u sedmu strofu himne ubačen stih u kome se kaže da su „Bosna i Hercegovina Svetog Save dedovina“ – što ne samo da nije tačno, već je i apologija budućeg političkog stava Srpske pravoslavne crkve i beogradske nacionalističke elite pred bosansku katastrofu iz jugoslovenskog rata 1991–1995. godine. I tako se danas himna peva. Ne znam ko je preduzeo ovaj falsifikat, ali se svakako oseća tamjan, Crkva ga je odobrila via facti.
Nikako ne mogu prihvatiti da je falsifikator bio nadahnut Dositejevim rečima iz „Vostani Serbie“ iz bečke 1804. godine gde on u petoj strofi naziva Bosnu sestrom Srbije, dok u sedmoj navodi da Hercegovina, Crna Gora, ostrva sa mora i sve daleke države podržavaju ustanak Srbijanaca Petrovića – jer on nigde ne pominje Sv. Savu niti govori kome Bosna i Hercegovina pripadaju. Ali u lajpcškom Pismu Haralampiju srpskom tršćanskom trgovcu iz 1783. godine kaže da kada jednog dana Turci odande odu, onda će se narod Bosne (i Hercegovine) vratiti svom čukundjedovskom korenu i biti bošnjački.
Iako su vojvođanski Srbi u himni Sv. Savi u 12 strofa u dva navrata istakli da je on svetiteljska glava srpske škole, u smislu nebeskog zaštitnika, oni nijedanput nisu kazali da je Sava tvorac škola i prosvete. Oni su znali da on to nije i podigli su ga kao anđela protektora a ne kao lažnog modernog demiurga prosvete. Sava, nažalost, ne može da se meri sa Sv. Tomom Akvinskim koji je zaštitnik evropskog školstva. Otuda himna Svetom Savi ne može biti himna prosveti u školskom sistemu srpskog naroda, ali je religiozni Srbi svakako mogu pevati moleći ga da štiti znanje i nauku – što je uzaludno, jer je Sava bio verski dogmata i ognjeviti neprijatelj novog znanja.
Mitropolit Radović
Rašanin Sava je pobegao u manastir, ali je Banaćanin Dositej pobegao iz manastira. Na moje zadovoljstvo, to je opazio i ultra-reakcionarni mitropolit Amfilohije Radović u svom „Svetosavskom prosvetnom predanju i prosvećenosti Dositeja Obradovića“ iz 1994. godine u kojem je kroz 16 odeljaka beskompromisno branio Žičku besedu Sv. Save iz 1221. godine i najzad napao u šesnaestom čak i Dobricu Ćosića što je u Dositeju i Vuku video „buduću kulturu i sudbinu našeg naroda“. Ćosić je znao da u velikosrpski koncept koji je on podržavao ne može ući veštački kult Sv. Save i nemanjićke države jer bi osporio modernu državu Srbiju. Niko ne želi da živi životom Rašana iz XIII veka. No, Radović je korektno naveo zašto se Dositej podsmevao svom učeniku Vuku, a Vuk njemu, i zašto je Njegoš otvoreno prezirao Dositeja iako nije branio Savu. Ipak je Petrović Njegoš bio kaluđer i svesrpski romantičar. Radović se ne buni što je Dositej 1808. godine osnovao Bogosloviju u Beogradu uporedo sa Velikom (univerzitetskom) školom po ugledu na Kraljevsku ugarsku akademiju i što je sa Vukom sahranjen ispred Saborne crkve u Beogradu iako je molio da ga pokopaju u Košutnjaku kod ustaničke Hajdučke česme u kaluđerskoj haljini. Suprotno svojoj „svetosavskoj“ imperijalnoj politici, Radović nije osporavao značaj kipa Dositeju Obradoviću iz 1914. godine ispred Rektorata Univerziteta u Beogradu koji je maestralno izvajao Zagrepčanin Rudolf Valdec, Hrvat jugoslovenskog duha (izvajao je i spomenik Svetozaru Miletiću u Zagrebu). Ipak, možda je ovo što ću se zapitati cepidlačenje, ali kako to da teološku studiju mitropolita Radovića može da recenzira Radovan Bigović, tada u svojstvu đakona? Hm, čudni su putevi Božiji.
Dositej jeste tvorac školstva u Srba, ali u podunavskoj Srbiji, a ne Sava. I sa svojom himnom „Vostani Serbie“ iz 1804. godine – jer „davno si zaspala“ – dao je Karađorđu i Srbijancima, obrenovićevskom i karađorđevićevskom kraljevstvu legat na svesrpski poziv karlovačkog mitropolita Gligorijevića. Sve do Dugog svetskog rata. S pravom Mirko Đorđević ističe stav Milana Kašanina, upravnika nameravanog Muzeja kneza Pavla Karađorđevića: „Zabluda je verovati da su crkveni ljudi bili glavni nosioci kulturnog života u Srbiji srednjeg veka“. To se, pre svega, odnosi na Savu. I s pravom tvrdi mitropolit Radović da su i „pored izvesnih sličnosti Dositej i Sveti Sava dva različita sveta“, ali će, nadam se, mnogi osporiti njegov stav „da je Dositej tragična ličnost kao što je tragična i naša moderna kultura i prosveta čiji je on bio ‘prvi popečitelj’. Otuda, na njemu zidati budućnost znači odreći se svog istorijskog kontinuiteta i identiteta, odreći se Svetog Save i svetosavskog Predanja“. To nije tačno, niko se neće odreći stvarnog Svetog Save. Mitropolit je ostao na mitu o neistinitom Savi iz XII i XIII veka. Teško da tu osim manastirske države i popovskog neznanja ima druge budućnosti.
Treća neistina, Sava je teolog. Ne, Sava nije teolog. Sava ne samo da nije znao za Abelardove izraze „teologija“, „univerzalije“, „limbo“ i druge, već on nije napisao nijedan teološki rad i nije održao nijedno teološko predavanje na evropskim crkvenim univerzitetima u XII–XIII veku niti ga je ijedan univerzitet pozvao u goste. A da je znao za Abelarda iz XII veka zamislio bi se nad njegovim stavom da se religija može razumeti jedino kroz razum, a ne kroz veru, neshvatljiva vera je neprijatelj religije. Sveti Sava nije tvorac navodno nove pravoslavne doktrine „svetosavlja“ niti je ona, kako je za njega zaneseno govorio srpski hrišćanski fundamentalista Justin Popović, u XX veku bila „entelehija i snaga naše duše, naše istorije i životni princip srpskog naroda“. U suprotnom, za nju bi se znalo.
Sava je samo bio dogmatski interpretator carigradskog hrišćanstva posle završenog ikonoklastičkog sukoba što je naglasio u svojoj „Žičkoj besedi o pravoj veri“ i kao ubeđeni šizmatik prokleo svakog ko u nju sumnja. Ništa drugačije nije napisao niti rekao. Niti je ikada upotrebio reč „pravoslavlje“.
U Savino vreme su postojali Bolonjski univerzitet, Pariski univerzitet (Pariska škola Notr Dam), Univerzitet u Padovi, Univerzitet u Monpeljeu, Univerzitet u Oksfordu, Univerzitet u Kembridžu, Univerzitet u Salernu (uglavnom medicina), Univerzitet u Rimu, Univerzitet u Paviji, Univerzitet u Sijeni, Univerzitet u Raveni, Univerzitet u Tuluzu, Univerzitet u Remsu, Univerzitet u Orleanu, Univerzitet u Anžeru, Univerzitet u Napulju, univerzitetske pravne škole u Pjaćenci, Peruđi, Trevizu, Veroni, Pizi, Firenci, Paviji i Ređiju, Univerzitet u Salamanki, Univerzitet u Palensiji, i drugi. Nema nijednog pisanog zapisa o jednom teološkom usmenom nastupu Rastka Nemanjića bilo gde u univerzitetskoj Evropi niti da je iko čuo za njegovu „doktrinu“. Ona je izmišljotina Justina Popovića i Nikolaja Velimirovića i njihovih sledbenika u XX veku.
Sava je bio dobro poznat u Rimu koji je na papskim univerzitetima vodio kadrovsku politiku i određivao preporuke – profesore, predskazivače, doktore. Za Savu se u Rimu zna iz doba trogodišnjih nagovaranja Stefana Nemanje Fridriha Barbarose da zajedno napadnu Konstantinopolis i podele plen i uticaj – što je Barbarosa odbio. Sava je poznat Rimu jer je opravdao oca što je prihvatio predlog pape Ignjacija III da odu u krstaški rat protiv bogumila. I Sava je kao nadbiskup Žičke crkve bio nada Rima da će ličnim krunisanjem papskom krunom Honorija III Stefana Nemanjića prevesti Rašane u rimsku hrišćansku organizaciju. Ali, Rim ne zna ni za kakvu doktrinu i profesuru Save Rastka Nemanjića.
Četvrta neistina, Sv. Sava je zakonopisac i utemeljivač države. Ne, Sava nije napisao nijedan originalan zakon niti je osnovao državu. Osnivao je manastire i pisao tipike za ponašanje kaluđera u njima. Raška županija kao država postoji blizu 100 godina pre njega, a druge „srpske“ države nekoliko stotina godina pre Save. Napisao je Zakonopravilo (Nomokanon) 1219–1220. godine kao biranu mešavinu već napisane crkvene istorije, već napisanih biblijskih i crkvenih pravila kao kanona i već napisanih stogodišnjih civilnih zakona Vizantije do patrijarha Fotija iz IX veka. Njegovo Zakonopravilo je zbornik tuđih pravila ponašanja napisanih pre njega uz malu sporadičnu adaptaciju domaćim običajima.
Savino Zakonopravilo nije ni prvi srpski ustav jer ne određuje politički i pravni sistem Raške županije. A da je to bio, bio bi velika interkontinentalna senzacija posle Medinskog ustava Muhameda iz VII veka, engleske Magne carte libertatum iz 1215. godine i mađarske Zlatne bule iz 1222. godine koje uređuju odnose među narodima, prava i obaveze kralja i aristokratije i sudski sistem. Osim toga, Stojan Novaković govori da se Zakonopravilo izgleda uopšte nije primenjivalo izvan crkvenih imanja i da sa državom nije povezano. On na to ukazuje s obzirom da nije jasno ko je u državi sudio i sprovodio kazne zbog dugova, prekršaja iz ortluka, nepoštovanja pravila u vezi miraza (prćije), veridbe i braka, testamenta i nasledstva i drugo.
Među Srbima je prvi dokument koji uređuje opseg vladaočeve vlasti, prava i obaveze podanika i sudski sistem bio carski Dušanov Zakonik iz 1349. i 1354. godine pod imenom „Zakon blagovjernago cara Stefana“, poslednjeg velikog Nemanjića. Njegov sin Uroš to nije. Ali, Dušanov zakon nije originalan jer je gotovo istovetan sa „Sintagmatom“ Matije Vlastara Solunjanina iz 1335. godine, dakle, 14 godina pre Dušanovog. Matijin je rađen po azbučnom redu predmeta, dok je kod Dušana rađen po predmetnim celinama, što je bolje. Svejedno, Dušanov zakon je izbacio Savinog Nomokanona na svim mestima podudaranja.
Dušanov zakon je svakako značajan jer pravno uređuje politički, ekonomski i sudski sistem njegovog „carstva mu“, ali se ne manje od toga mora obratiti pažnja i na to da je ovaj zakon opisao Srbiju kao zemlju osobite mešavine vizantijskog i autohtonog uređenja Srba. Srbija nije ni Vizantija, ali nije ni franačka feudalna država. Po pravnom sistemu, Srbija je Vizantija, po ekonomskom uređenju je bliska vizantijskom tržišnom i zemljišno-svojinskom uređenju, ali i mađarskom nepiramidalnom feudalnom sistemu. A u političkom smislu je Dušanovo carstvo ograničena saborska monarhija sa zakonom iznad vladara. Ona je odličan unikat.
Savin kompilacijski izvor za Zakonopravilo je osoben samo po izboru nekih već obrađenih tema i to je sve. Sava slobodno zastupa stare šizmatičke verske stavove i svoju interpretaciju hrišćanstva štiti očevom politikom ognja i on je istrebitelj drugačijih hrišćana, on je neprijatelj Rima uprkos tome što je njegov brat Stevan primio prvenčanicu od pape Honorija III koga je on krunisao. Sava traži utopijski ravnopravan politički odnos Crkve i države, on zamišlja društvo kroz jednaku potrošačku raspodelu podanika uprkos stratifikaciji različitih socijalnih slojeva, on isusovački prezire trgovinu i novčanu privredu i ne kaže nijednu reč protiv očevog vandalskog rušenja srpskih zanatsko-trgovačkih gradova poput Niša, Skoplja, Prizrena, Gradca, Stoba, Svrljiga i drugih (zbog čega Srbija ni nema evropsku građansku istoriju), on nije protiv vladarske nadmoći kraljeva i svoje porodice, on nije za pravo vlastelina na pobunu protiv kralja – kao u mađarskoj Zlatnoj buli, za njega je ropstvo biblijsko stanje koje on želi da reguliše kako bi izjednačio postupke prema robovima u Raškoj sa Romejom (Vizantijom), on želi više brige za bolesne i siromahe, ali je daleko ispod sistema vizantijske socijalne i bolničke zaštite (koju je, uzgred, preuzeo i unapredio Muhamed) i nije otišao dalje od manastirske pomoći prolaznim nevoljnicima. I, on nije mendikant. Savina politička misao je na nivou starih apologeta zadružnog apostolskog sistema od pre 1300 godina i bliska je slovenskoj krvnoj zadruzi.
Međutim, on je značajan zato što je pomoću Zakonopravila normativizovao deo socijalnih odnosa koji su pre njega bili izloženi usmenoj i lokalnoj samovoljnoj regulaciji vlastele, pri čemu on nije tvorac tih odredbi. Crkveni deo Zakonopravila je onoliko bitan koliko reguliše dnevne odnose između manastira i populusa na vizantijski način, čime je Sava svakako dokazivao pred izbeglim vaseljenskim patrijarhom da je organizacija crkve pod njegovim bratom Stefanom Nemanjićem zrela za rang nadbiskupije. Savino mišljenje da su sve autokefalne crkve ravne Carigradskoj je bespredmetno, jer je od nje zahtevao priznanje i time sebe porekao. Međutim, nije jasno da li je Sava dobio tomos od izbeglog carigradskog patrijarha Manojla za osnivanje Žičke nadbiskupije, buduće Pećke patrijaršije. Njega, tomosa, nije video nijedan istoričar srpskog naroda niti će se patrijarh zakleti da je postojao.
Peta neistina, Sava je književnik. Ne, Sava nije književnik jer nije napisao nijedno književno delo i nijedno versko-književno delo poput Mahabharate i religijskih psalmi Oktoiha Jovana Damaskina: ni bajku, ni basnu, ni pripovetku, ni komediju, ni tragediju, ni putopis, ni crticu, ni ep, ni zagonetke, ni aforizme, ni novelu, ni satiru, ni memoare, ni dnevnik, niti roman. Jedini prividno duži crkveni tekst koji je napisao u svojih ukupno 150-ak stranica je trebalo da bude biografija njegovog nepismenog oca, čiji je život politički spasavao gurajući ga u manastir. Taj tekst se sastoji od 1 procenta stvarnih biografskih podataka o Stefanu Nemanji i od 99 procenata Savinog panegiričkog modeliranja svog oca kao novog Hrista opisanog pristrasnim patosom odvratne popovske slatkorečitosti. Sava nije opisao svog stvarnog oca već je u njega projektovao kalup doksološkog hrišćanina kako je on zamišljao idealnog čoveka po Hristu, živog anđela na zemlji. Nijedan kralj ne bi vladao nijedan dan kada bi bio Stevan Nemanja po Savi, ali bi takvog kralja dobričinu u bajkama mogao da poželi Volt Dizni u svojim crtanim filmovima.
Nisam siguran da li je Jovan Deretić ovaj Savin hagiografski spis svrstao u književni rad. Na to nisam naišao, mada je u pravu kada je govorio da su biografije svetaca bile omiljeni oblik prvih književnih radova u čitalačkoj povesti naših starih. Bile su, po njemu, „glavni i skoro jedini predmet“ književnog pera.
Osim onog jednog korisnog biografskog procenta o svom ocu, ovih 99 odsto su bezvredni verski ditiramb zbog kojeg bi se Sava teško učlanio u Društvo književnika Srbije. Sava nije opisao oca već sebe. Kada bi zadrti hrišćanin Petrarka čuo da Savu smatraju književnikom, verovatno bi zamolio za čašu hladne vode. Da i Stevan Prvovenčani (i monah Domentijan) nije napisao svoju biografiju o ocu Nemanji, mi bismo o raškom županu malo znali. Stevan Prvovenčani je stvarni biograf svog oca, Sava nije.
Nije nemoguće da Savino pismo iz Jerusalima studeničkom igumanu Spiridonu neko klasifikuje književnim radom. Možda bi bibliotekar početnik to učinio. Ali je taj kratki turistički izveštaj uz lirsko obaveštenje da se Sava sa pratnjom tamo teško razboleo, po meni, ne manje vredan pomena zato što je u njega tačno na polovini teksta, sasvim nevezano od njegove sadržine, ubačena nasilna rečenica koja glasi u perfektu da to pismo „pisa milošću Božijom prvi arhiepiskop sve srpske zemlje, Sava grešni“. Ova rečenica potpuno cepa sklad pisma. To teško da može biti Savina rečenica. On nije znao za „sve srpske zemlje“ i ne bi se potpisao na polovini pisma pre nego što pismo završi. Jer, bio je izvanredno pismen i proceduralan. Da li ćemo saznati ko je možda falsifikovao Savu radi „svetosavlja“? A kada se on na kraju pisma zaista potpisao, nije pomenuo da je arhiepiskop svih srpskih zemalja. Rekao je skromno: „Sava, prvi arhiepiskop“. Mada ni svoj rang nije morao da istakne jer je pisao prijatelju. Tako se krivotvorenjem gradi kult?
Nije Sava književnik ni stoga što je sastavio organizacioni statut za ponašanje kaluđera na Hilandaru i druge tipike. Taj hilandarski tipik, uostalom, nije originalan već je prepis pravila koja su odavno utvrđena perom Sv. Antonija iz Egipta, Sv. Vasilija iz Cezareje, Sv. Pahomija iz Luksora, Sv. Antonija iz Padove – svi su iz IV veka i, naravno, Sv. Benedikta iz Monte Kasina iz V veka. Uvodni deo hilandarskog tipika je prepis Evergetidskog, Bogorodice Dobrotvorkinje, tipika iz njenog manastira u Konstantinopolisu kada je Nemanja bio tamo zatočen 1172. godine. Ostali delovi tipika su najvećma samostalna Savina kompilacija, sinaksarion tuđih tipika. Radoslav Grujić je kazao da „izgleda da će ova eklektička sklonost trajno odlikovati Savin reformatorski rad“. U to spada i upadljivo Savino oponašanje „slatkog“ stila izražavanja Sv. Pavla. Savin tipik se nije dugo primenjivao u Hilandaru, zamenio ga je tipik raškog vladike Grigorija II iz 1305. godine, a njegov originalni primerak se čuva u Rusiji. Danas je, kažu, on vraćen u život črnorizaca na Atosu. Ne znam, nisu mi to rekli kada sam tamo bio 2002. godine.
Sava nosi jednu zaslugu za koju nije znao da će to biti a koju Crkva nerado ističe: pisao je na narodnom jeziku u skladu sa pravilima Vaseljenske crkve. Ko želi autokefalnost Crkve mora pisati Božije reči na svom jeziku i tako je širiti u svom narodu. Pravilo su u naš stari narod doneli Kiril i Metodije, a odobrio ga je, što se liturgijskog jezika tiče, suprotno praksi Rima, papa Hadrijan II. Kod pravoslavnih Božija reč nije tajna kao kod rimskih katolika gde je latinski jezik Biblije kao Vulgate davao široki prostor popovima da neukom narodu tumače Boga nezavisno od njenog sadržaja i sprečavao lično razumevanje Spisa. Od Save je odustala vladajuća elita među Srbima u Vojvodini u XVIII–XIX veku jer je širila čudovišnu kombinaciju „učenog“ jezika sastavljenog od starog slovenskog jezika iz doba prvog prevoda Biblije Kirila i Metodija sa novim koji se pojavio na liturgijama za vreme Save, koji lingvisti nazivaju crkveno-slovenskim i potom bio unakažen ruskom penetracijom posle 1726. godine kada su na poziv beogradskog mitropolita po smrti Petra Velikog stigli njegovi duhovnici da stvore novi liturgijski i javni rečnik. Tek će Vuk Karadžić da ga obori u književnosti i državnoj administraciji, ali u liturgiji ne. Vernici u crkvama i dalje slušaju popa na jeziku kojim nikada nije govorio ne samo srpski narod već nijedan slovenski narod od Jadrana do Kamčatke. Zato stvarnog govornika Savu na narodnom jeziku Srpska pravoslavna crkva ne slavi, da ne prizna sramotu zbog denacifikacije srpskog naroda, da mu je htela oduzeti kičmu i da mu još sedi na grbači.
Mijo Mirković u svojoj Ekonomskoj historiji Jugoslavije navodi Tade Smičiklasa iz njegove Dvijestogodišnjice oslobođenja Slavonije iz 1891. godine da su turski janičari našeg porekla čitali Novi zavet iz 1563. godine na ćirilici, na čakavskom narečju istarskih protestanata, verovatno štampanog u Dubrovniku, kog su izdavači namenili „svim slovenskoga jazika ljudem i to najprvo Hrvatom i Dalmatinom, potom takajše Bošnjakom, Bezjakom, Serbljom i Bulgarom“. Još smo tada govorili jednim jezikom, kao i danas, većina nas. Zašto je Crkva htela da stvori i nametne narodu nenarodni jezik, da nas razdvoji, još uvek nije do kraja razjašnjeno.
Šesta neistina, Sava je stvorio „svetosavlje“ kao teološku doktrinu. Ne, Sava nije stvorio „svetosavlje“ kao teološku doktrinu, već su „svetosavlje“, po rečima Nikolaja Velimirovića, „u naše vreme formirali mladi profesori i studenti Bogoslovskog fakulteta u Beogradu“ i ono je „pravoslavno hrišćanstvo srpskog stila i iskustva izraženo u bogougodnim ličnostima, prvenstveno u svetom Savi Nemanjiinom“. Programsku srž „svetosavlja“ utvrdili vladika Justin Popović i srbijansko-hercegovačko-crnogorske nacionalističke vlade 30-ih godina XX veka u Beogradu i kasnije kao političku i religijsku zaštitu srbijanskog gospodstva nad drugim Srbima i „pravu“ šumadijske Srbije na teritorije drugih Srba u ime kultnog nemanjićkog sveca koji sa tim nema nikakve veze.
Jedna obmana
Ukoliko se vladika Justin Popović iz XX veka drži, osim Dimitrija Najdanovića, za tvorca sintagme „svetosavlje“ i za glavnog interpretatora „svetosavlja“ s obzirom i na svoj kasni raspoložijski tekst iz 1953. godine pod nazivom „Svetosavska filosofija sveta“ – dakle on zna ne samo Savinu kosmogoniju i teogoniju, već i socijalnu ideologiju, onda, kako mu se divi vladika Nikolaj Velimirović u svom Predgovoru ovom tekstu, Sava je bio protivnik humanizma, evolucionizma (darvinizma) i pozitivizma i bio je protivnik ideje o Evropi kao kategoriji zajedničkih osobina njenih naroda i njihove zajedničke perspektive. I bio je protivnik ekumenizma kao antišizmatičkom procesu smanjivanja napetosti između hrišćanskih zajednica.
To nije tačno osim da je Sava bio religijski šizmatik svog doba.
Sava, po Popoviću u interpretaciji Velimirovića, zna za Darvina 600 godina pre Darwinovog rođenja i unapred ga osporava; Sava, po Popoviću u interpretaciji Velimirovića, zna i za filozofiju pozitivizma Ogista Konta iz XIX veka i odbacuje je jer insistira na dokazivanju stavova činjenicama – što metafizička pravoslavna vera ne može da prihvati; i Sava je, po Popoviću u interpretaciji Velimirovića, znao za Petrarku iz XIV veka, za Bokača i Dantea pre nego što su se oni rodili ili posle njegove smrti, i znao je za ideje Fičinija, Mirandole, Paracelzijusa (hm, spalio je Aviceninog lekarskog Kanona), Bemea, Montenja, alhemičara Kampanele, Rablea (smejao se dogmi o Raspeću), Bruna, Da Vinčija, Direra, Mikelanđela, Kuzanskog, Makijavelija, Erazma Roterdamskog iz XVI veka i druge osnivače evropskog humanizma i sve ih je unapred odbacio? I znao je za pojam Evrope kao geografskog prostora hrišćanstva, nacije i društva naroda XVIII–XX veka, od Atlantika do Urala? To proizilazi iz stavova Justina Popovića po Velimiroviću, iako Velimirović nije navodio pomenuta imena predstavnika istaknutih humanističkih i naučnih struja. Navodio je imena struja.
U stvari, Velimirović nema snage da kaže da je on u XX veku protiv Darvina, protiv humanista i ostalih i stoga baca Justina Popovića u vatru da se ovaj bori za njega.
To što je Velimirović rekao za Justina Popovića, Justin Popović nije nikada kazao o Svetom Savi u svom tekstu „Svetosavska filosofija sveta“ za koji je 1953. godine vladika Velimirović napisao pomenuti Predgovor iz Amerike. A da je Velimirović živeo u renesansi nije moguće da bi ga veliki teolozi nazvali svojim izrazom kao teologastra – neznalicu, a Popovića kao filosofaska – nadrifilozofa koji o svetu govori bez empirijskog istraživanja.
Zar je moguće da je Nikolaj Velimirović mogao pomisliti da niko neće primetiti da je falsifikovao i Svetog Savu i Justina Popovića? Možemo jedino nagađati zašto Justin nije opovrgao Velimirovićev falsifikat o svojoj navodnoj interpretaciji Save, ali se njih dvojica verovatno nisu razlikovala o shvatanju Darvina, Konta, humanizma i antievropejstva. Možda je zato Justin i otrpeo Velimirovićevu prevaru, a i bio mu je daleko u Americi još od 1946. godine, a i tri godine posle iznete neistine Velimirović je umro.
A tekst Justina Popovića o „Svetosavskoj filosofiji sveta“ iz 1953. godine nijednom rečju ne obrazlaže šta je Savina filosofija osim tvrdnje da je Sava bio ubeđeni hrišćanin jer se pred veličinom kosmosa i ljubičicom začudio i pripisao ih je Bogu. Justin je potpuno promašio temu koju je sebi zadao i njegov „rad“ o Savi mogu jedino da čitaju na Bogoslovskom fakultetu kao „rad“, jer je po lirskoj interpretaciji prirode i duhova svakako dostigao zanos gimnazijskih maturanata pre nego što se upišu na univerzitet. To „delo“ je tipična predstava hrišćanina iz V veka koji još nije opazio da je stigao u XX vek. Justina nije nimalo briga što je preskočio 1500 godina istorije teologije, renesansnog humanizma, filosofije novih društava i nauke. On je ostao u svom veku iz doba Alarikovog vizigotskog preuzimanja Rima.
Sava nije filozof niti teolog i nije formirao doktrinu „svetosavlja“. To je sintagma Justina Popovića kada je pripisao Savi da je kazao da je „svet bogojavljanje“, a „čovek bogosluženje“. To je ta nova prethodno nepoznata hrišćanska filosofija Rastka Nemanjića? Zar se za nju ne zna već 1300 godina pre Save, zar ona zbog toga nije standard, zar nju nije više nego jasno istakao Sv. Pavle u Poslanici Rimljanima? A i kada bi bila nova, gde je Sava te dve reči izneo? U Žičkoj besedi? Ne, te „misli“ o svetu i čoveku iznosi Justin Popović i hrabri sebe da je to isto mislio i Sava. On manipuliše. To je njegov domet. On i Sava su isto, misli on. Nisu. Sava je bio u muškom manastiru, a Justin u ženskom, 25 godina u manastiru Ćelija kod Valjeva. Vi mislite da to nije važno? Hm, da mogu da biram i ja bih bio u ženskom.
I nije ni čudno što je Popovićeva doktorska teza o Dostojevskom odbačena na Oksfordu kao mračna besmislica manastirskog misticizma.
Nemojte meni verovati na reč, budite empiričari, čitajte Velimirovićev Predgovor panegirik o lažnom Popoviću iz 1953. godine i čitajte Popovićev tekst o nepostojećem „svetosavlju“ iz 1953. godine i uverite se u moje reči. A obojica su sveci.
Tragedija vladike Velimirovića
Neopreznost teologastra vladike Velimirovića ga je dovela do destrukcije stvarne doktrine koju je hrišćanstvo deformisano preuzelo od renesansnog humanizma: ljubav.
Ideja međuljudske ljubavi kao suštine navodnog zahteva Isusa nije hrišćanska ni Isusova. To je indijska ideja o ljubavi boga Višnua prema ljudima. A u Evropi to je ideja renesansnog humanizma koju su razvili Marsilio Fičino i Piko dela Mirandola, potom Rable i desetine drugih i nema veze sa Bogom. Velimirović ne razume da kada napada humanizam kao ideju međusobne ljubavi ljudi i buđenja inherentnih čovekovih moći, on napada i samo hrišćanstvo od renesanse naovamo i vraća ga na prvobitnu poziciju hrišćanske ljubavi koja isprva postoji jedino prema Bogu u pokornosti i strahu od Boga. Upravo je to ono od čega je Crkva u renesansi pod pritiskom humanista stala da se udaljava. Čovek se u predrenesansnom hrišćanstvu 1500 godina nalazi u statusu bogoljupca i pasivnog mučenika, roba Božijeg.
Crkva, napadnuta zbog idolatrije bogoljubstva i mučeništva svršenim u groznim verskim ratovima i njenim zločinima spašavala se napuštanjem stare doktrine preuzevši ideje svojih humanističkih protivnika, ali izopačeno. Ona u Novom zavetu nema oko ljubavi ni na koga drugog da se osloni osim na Pavla. A u njegovoj Poslanici Rimljanima (Ljubav-Ispunjenje Zakona) u svega 9 i po rečenica nije međuljudska ljubav iskrena jer je on zahteva zato što je Bog zapoveda tako da ona ne proističe iz imanencije samostalne ljudske prirode i inklinacije zaljubljenih. On kaže: „Ljubav je, dakle, punoća zakona“. Stiže spolja. Hrišćanska ljubav je naređena afektacija sa neba, gluma je, veštačka je. Crkva ne grli humanizam ljudskim srcem već kao od Boga nametano ponašanje ljudskom rodu. To da je ljubav punoća zakona kod Pavla ima disciplinski smisao, jer kod njega ljubav nije izliv međuljudske emocionalne privrženosti već je zbirna imenica za pridržavanje Božijim zapovestima, Zakonu, Tori, Isusu. Otuda je hrišćanska ljubav negacija ljubavi jer se, po Pavlu, Zakon izričito ispunjava kroz „ne čini preljubu, ne ubij, ne ukradi, ne svedoči lažno… i bilo koju drugu zapovest“. Ljubav je kod Pavla disciplina Božijem nalogu da živimo slušajući njega pod pretnjom kazne. On krevet i poljupce ne pominje. Njegova ljubav je prinudno socijalno ponašanje i integrativni je sinonim za sve nebeske naredbe.
Zabluda je protojereja Aleksandra Šmemana da je carinik Mateja išta rekao o humanističkom pojmu ljubavi (Mateja, 25, 31-46, na https://starateljstvo.rs). Šmeman ne razlikuje ljubav kao ličnu emociju od pomoći i solidarnosti kao socijalnoj etici i zakonskoj obavezi. To ne uspeva ni govornicima beogradske državne televizijske talk-show serije „Agape“ zadužene za vladinu propagandu religije. Mateja nije nijednaput pomenuo ljubav već je samo predskazivao o pohvali koju će Isus po svom ponovnom dolasku na Zemlju uputiti sledbenicima koji su mu pri njegovom prvom pohodu po Planeti, kada je po svojoj glumačkoj volji bio bos, go, navodno gladan i bolestan, i utamničen u Jerusalimu, pomogli da mu utihnu tegobe. A ostale ljude koji su pored njega prošli kao pored turskog groblja će prokleti i oterati u oganj. To je po Mateji Isusova ljubav. Ko se samoljubivom Hristu ne da, mrtav je i ide u Pakao na ražanj.
Ne postoji humanistička hrišćanska ljubav. Naša ljudska ljubav je afektacija emocionalnog prožimanja bez obzira na veru u bilo kog boga, bez obzira na ideologiju, bez obzira na zakone ponašanja i etiku. Ljubav je strast koja se ne obazire na prepreke i ne nadahnjuje je naredba. I stoga ljubav nije obaveza da se pridržavamo komandi iz Starog i Novog zaveta, ne može se nikakvim zakonom narediti. Ljubav nije pravna kategorija i javna prinuda. Ona je intimna sklonost. Ona nije ni obaveza na uzajamnu korist zaljubljenih jer ljubav može biti ludo jednostrana i paćenička, što kod Isusa ne može jer je uzvraćajna i ona nije obaveza na ograničene „misionarske“ seksualne forme ljubavnih akata i stoji iznad svake vere, svake rase i svakih socijalnih razlika. Ljubav je ludilo sreće i suza i ni u čemu ne podrazumeva ubitačnu Isusovu ideologiju koristoljublja koju je izjednačio sa emocijom. Ljubav je emocija davanja, a religija je ideologija dogmatskog ponašanja, norma je, dužnost je, ona je socijalna politika. Ništa mi Isusu nismo dužni i nije nam potreban njegov osvetoljubivi bič da bismo se voleli.
Setite se smokve, Isus ubija ko mu ne da besplatan zalogaj, to prosjaci obično ne čine.
Danas je popovima puna duša poziva na ljubav među ljudima, a do pre 500 godina su ih pozivali da prvo vole Boga i ćute, inače će završiti na lomači. I Sv. Sava je u svojoj Žičkoj besedi u 15. tački istakao jedino ljubav prema Bogu, ne među ljudima i strah od Boga kao prvi standard hrišćanstva. Ali danas se hrišćanstvo imitaciono održava upravo humanizmom, homo figliom a ne teo figliom, ne održava se ljubavlju prema Bogu i anđelima kao jedinoj obavezi hrišćanina, već i zahtevima ljudima da se vole i paze. Crkva sada vešto parazitira na tuđoj ideji poreklom od antičkog Seneke i stoika iako mnogi humanisti nisu opovrgavali ideju Boga. Ona je ustanovila ljubav kao nepostojeći sinonim za dnevnu praksu u trivijalnom sledbeništvu pravnog i etičkog sistema koji zastupaju popovi. A to se protivi i indijskoj ljubavi boga Višne prema ljudima koja ih ne opterećuje obaveznim obredima i kaznama.
Renesansna studia humana ponovo podiže Sokrata i njegovo istraživanje stavova kroz odbacivanje obaveznih „istina“. Nema Božijih istina niti se vidi za koju bi Bog dobio Nobelovu nagradu za mir. Sokratovu smrt je naknadna hrišćanska crkva proslavila. Sokratu u prilog navodi odlični Nedeljković u svojoj „Renesansnoj filozofiji“ Pika dela Mirandolu koji poziva: „Zapamti, o čoveče, imaš mogućnost razvoja, rasta po slobodnoj volji, ti nosiš u sebi klice svestranog razvoja“! Možda će kazati Velimirović da je i Sv. Pavle pozivao na ljubav, ali Marsilio Fičino udara razliku: Bog je „iz ljubavi“ prema budućoj igrački stvorio svoj svet sebi u slavu, dok Fičinijev čovek koristeći se kosmičkom moći dobijenoj od Boga stvara svoj svet nezavisno od Boga, stvara ga iznutra, svojim snagama.
Meni se među humanistima najviše dopada Đovani Piko dela Mirandola jer je prvi među svima u svom Govoru o dostojanstvu čoveka istakao da je svako društvo zasebno i nema zadatih društava, da nema fatalne i zadate sudbine, da čovek nema samo jedan oblik svoje prirodnosti, da nema astralnih određenja čovekove budućnosti – samim tim ni Božije – i da čovek nije proizveden sa zadatkom već proizvodi sam sebe (tobože to Bog i hoće od nas – naš Porfirije Perić bi rado to, pretpostavljam, isticao) i da mu Bog više nije potreban (ovde bi se Porfirije Perić odvojio od Pika). Na strašne ga je nedaće dala Crkva i otrovan je arsenikom u svojoj 31. godini života. Taj njegov Govor je i prva knjiga koju je Pontif u Evropi zabranio uvrštavajući je u Index librorum prohibitorum.
Velimirović je napao humanizam iako ovaj nije bio ni ateističan niti antireligiozan. Humanizam je pre bio prva „religija“ koja je 1500 posle Hrista odbacila determinizam, fatalizam i mučeništvo čoveka kao uslova njegove sreće i posmrtne nagrade. Zahtevala je jedino od Boga da nas ostavi na miru jer je dovoljno to što nas je stvorio. Crkva je od humanizma uzela ljubav među ljudima, ali ne i slobodu stvaranja društva i oblika života koji ona neće odobravati i gde bi ona postala izlišna. Hrišćanska crkva nije humanista, ona je stala na pola puta, uzela je ljubav, ali ne i slobodu. Velimirović je opštim napadom na ideje humanizma odbacio i njegovu ljubav među ljudima kao prvog principa poželjnog društva. Tako je neoprezno napao i doktrinu ljubavi Crkve koju je ona pre 500 godina uzela od humanista i od koje danas živi. Napao je sve, i humaniste i sopstvenu crkvu i odsekao granu na kojoj sedi. Zaista je teologastr.
Ostaje jedna velika i iznenađujuća nedoumica: zašto je Velimirović napustio ideju o ekumenskom procesu koji je tako žarko zastupao u SAD gde je tokom Prvog svetskog rata o tome govorio. I postigao uspeh ne jedino kod pravoslavnih, već i kod katoličkih i protestantskih vernika. Tada je po nalogu srbijanske kraljevske vlade bio i veliki Jugosloven i doprinosio je, kao i Mihailo Pupin, dolasku hiljada dobrovoljaca u Americi u Grčku radi sjedinjenja sa srbijanskom armijom. To mu se ne može oduzeti.
A ovo je stvarno „svetosavlje“
Navodno „svetosavlje“ je politička doktrina ekspanzije i učvršćavanja organizacije Srpske pravoslavne crkve na teritoriji Jugoslavije posle I svetskog rata. „Svetosavlje“ nije teološka doktrina Svetog Save već politika Crkve. Na ime „svetosavlje“ je verovatno najviše uticao teolog Dimitrije Najdanović svojim tekstom Svetosavska paralipomena iz 1932. godine kada je ustanovio i istoimeni časopis. Po političkoj orijentaciji bio je ljotićevac i sveo je svog Savu na fašizam.
Stvaranje Jugoslavije je bila idealna prilika da formirana Srpska pravoslavna crkva po naredbi Aleksandra I Karađorđevića o ujedinjenju svih pravoslavnih organizacija u jednu „srpsku“, iz 1920. godine, započne od ove godine da nesmetano širi svoju administrativnu mrežu i zahvaćene teritorije konzervira za Srbiju u slučaju raspada „trojedne kraljevine“. Ujedinjenje je završeno kupovinom kanonskog nadleštva ove crkve nad jurisdikcijom Carigradske patrijaršije nad makedonskim teritorijama za 800 hiljada franaka. Širenje Srpske pravoslavne crkve po „srpskim“ zemljama van šumadijskog jezgra teritorije kneževine Srbije (iz autokefalne Beogradske mitropolije od 1879. godine) je postalo puzajući oblik budućeg teritorijalnog proširenja države Srbije. Napred ide Crkva, a za njom stiže vojska. Stoga „svetosavlje“ štite svi pobornici Velike Srbije ma gde živeli. Otuda ujedinjene pravoslavne eparhije biraju ekspanzionističko ime za sebe. One neće Pravoslavnu crkvu u Srbiji ili u Kraljevini SHS već Srpsku pravoslavnu crkvu na prostoru Jugoslavije i univerzalnom prostoru sveta. O ovome sam u više navrata razgovarao sa Radovanom Bigovićem, dekanom Bogoslovskog fakulteta u Beogradu, tokom 2008/9. godine dok sam pisao Muhameda na Isusovom krstu i siguran sam da će oni koji su sa njim bili bliski posvedočiti da je bio sklon stavu da je naziv Srpske crkve trebalo lokalizovati na teritoriju Srbije.
Međutim, patrijarh u Beogradu do danas nije pokazao pod kojim imenom je crkva kojom on upravlja imenovana po tomosu: da li kao Srpska pravoslavna crkva ili Pravoslavna crkva Srbije ili kao Pravoslavna crkva u Kraljevini SHS. Ovo drugo po redu je možda izvesnije jer tomos mora odrediti teritoriju nadleštva crkve radi razgraničenja sa drugim pravoslavnim crkvama, a Kraljevina SHS je zbog Crne Gore i Vojvodine nejasno područje za drugačiju odluku vaseljenskog patrijarha. Imamo u vidu da vaseljenski patrijarh priznaje Crnogorsku mitropoliju za autokefalnu crkvu, a vojvođansku Sremsko-karlovačku mitropoliju ne samo za autokefalnu već i kao patrijarhat. Carigradsko oduzimanje patrijarhata Vojvodini u korist beogradske mitropolije ne mora biti verovatno. Do 1920. godine u Beogradu stoluje arhiepiskop beogradski i mitropolit Srbije dok u Sremskim Karlovcima stoluje – obratite dobro pažnju: Njegova ekselencija arhiepiskop pećki, mitropolit beogradsko-karlovački, patrijarh srpski. Vojvođanski je svesrpski. Ta titula je Aleksandrovim istupom u potpunosti prebačena na beogradskog mitropolita Dimitrija 1920. godine i od tada do danas boravi u ovom gradu. Uz to, ide i stogodišnja neistina da je srpska patrijaršija obnovljena tek tada 1920. godine kako bi se dalo na značaju dejstvu srbijanske vojske i krune i planovima „svetosavlja“. Ne, Patrijaršija je obnovljena u Sremskim Karlovcima 1848. godine izborom Josifa Rajačića za patrijarha i civilnog vođe Srpskog vojvodstva. On je zbog toga veći od svakog patrijarha u Beogradu od 1920. godine do danas, ali ne i od petorice crnogorskih Petrovića Njegoša pre njega, počev od vladike Danila I koji su bili šefovi nezavisne države. I nosili oružje bez mantije, Sv. Petar Cetinjski nije.
Dobijeni tomos od vaseljenskog patrijarha za ime i područje rada Srpske pravoslavne crkve u 1922. godini kanonski je osigurao da ova crkva izađe van granica prethodne Kraljevine Srbije (da li je tako?) s obzirom na širinu Jugoslavije (Kraljevine SHS) i prelazi na sva područja u Jugoslaviji gde živi pravoslavno stanovništvo srpske i druge nacionalnosti. Ujedinjavanje svih prethodnih nezavisnih eparhija van Srbije u jednu patrijaršiju pod upravom Beograda (tobože Pećke patrijaršije) je u Jugoslaviji politički poduprto posebno Aleksandrom I Karađorđevićem bez koga ono ne bi uspelo. Aleksandar je Jugoslaviju shvatao kao nevidljivu Srbiju pod kontrolom srbijanskih oficira. Tek po atentatu na Stjepana Radića u Narodnoj skupštini Kraljevine SHS 1928. godine je počeo da federalistički razmišlja. Njegove banovine iz 1929. godine su bile prevarna imitacija federacije jer je od devet njih pet konstruisao sa srpskom etničkom većinom. Sa Zakonom o izborima narodnih poslanika iz 1931. godine je osigurao odgovarajuću etničku glasačku dominaciju pojačanu odredbom da će dve trećine mandata dobiti lista koja ima najveći broj glasova. Naredio je i javno glasanje umesto tajnog. I onemogućio je nacionalne manjine i regionalne partije da imaju kandidate. I zabranio je velikim nacionalnim partijama, Mačekovoj HSS, da pod tim imenima postoje i izlaze na izbore. Mačekova je partija već ranije popuštala pred Aleksandrom i uklonila iz svog naziva da je „republikanska“ i napustila je boljševičku Seljačku internacionalu u Moskvi kojoj se pridružila 1924. godine. Sada više nije htela da popušta. Zato je na izborima 1931. godine pobedila Aleksandrova generalska partija Petra Živkovića Jugoslovenska radikalna seljačka demokratija koja je „osvojila“ svih 305 poslaničkih mesta, a od 2 miliona i 324.395 hiljada izašlih birača za njega je glasalo svih 2 miliona 324.395 hiljada glasača. Ona je jedina „partija“ koja je izašla na izbore. Protiv takvog oblika demokratije i federalizma Srpska pravoslavna crkva izgleda da nije imala ništa protiv.
Zbog Aleksandrovog uništavanja države Crne Gore je bilo moguće pretvoriti autokefalnu arhiepiskopiju Crne Gore u deo Beogradske patrijaršije i njen status zadržati na nivo mitropolija. Srpska pravoslavna crkva je postala beogradski instrument obuzdavanja priznavanja nacionalnog bića Crnogoraca i Makedonaca, kao i težnji crnogorskih Srba pristalica nezavisne Crne Gore, što je Aleksandar Karađorđević platio životom u atentatu Vlade Černozemskog u Marselju 1934. godine, dok sadašnji odnosi između Beograda – Podgorice – Skoplja pate od velikih zategnutosti. Razapeta je još uvek i Bosna i Hercegovina.
Kada Crkva skače
A kada je 1937. godine išao u Skupštinu na usvajanje Konkordat Kraljevine Jugoslavije sa Vatikanom, kojim je zajemčena katolička misijska evangelizacija naroda u Jugoslaviji, Srpska pravoslavna crkva se digla na noge protiv njega jer je njime napadnuta njena neformalna monopolska pozicija da se samo ona može širiti i izvoditi evangelizaciju u Jugoslaviji. Konkordat je pod pritiskom Milana Stojadinovića usvojen u Skupštini Jugoslavije sa 30 glasova više, ali do Senata u kojem većinu imaju Srbi na potvrdu nije stigao, jer bi tamo verovatno bio osporen. Sa uporednom „tajanstvenom“ smrću patrijarha Varnave Rosića, inače miljenika Aleksandrovog, nastala je u Srbiji atmosfera obračuna sa Vladom i Skupštinom koju je Crkva dodatno raspalila sa kolektivnom ekskomunikacijom iz Crkve svih pravoslavnih poslanika u Skupštini i Vladi Kraljevine koji su glasali za Konkordat. Ekskomunikaciju je organizovao Varnavin zamenik vladika Nikolaj Velimirović. Kurs ka širenju Srpske pravoslavne crkve je osiguran 1938. godine izborom mitropolita crnogorsko-primorskog Gavrila Dožića za patrijarha srpskog. On je Crnogorac sa Morače, koji je 1918. godine bio član marionetske Podgoričke skupštine i predvodio delegaciju njenih poslanika kod Aleksandra I u Beogradu donoseći mu radosnu vest da je dinastija Petrović Njegoš zbačena, Nikoli zabranjen dolazak u Crnu Goru, da Crna Gora prelazi u vlasništvo Srbije i da su Karađorđevići njihova dinastija.
Osim toga, Srpska pravoslavna crkva je sa emigracijom Srba ka drugim evropskim zemljama, Americi i Australiji postala interkontinentalna organizacija tako da je pojam „svetosavlja“ postao globe-trotter.
Nema govora da će se Srpska pravoslavna crkva zbog raspada Jugoslavije vratiti unutar granica Srbije. Nema govora da će ona promeniti svoje ime. Nema govora da će prestati da negira nacionalno biće Crnogoraca i Makedonaca i neće sa tim prestati makar vaseljenski patrijarh opozvao tomos iz 1922. godine i makar on priznao Makedonsku pravoslavnu crkvu i makar potvrdio svoje priznanje Crnogorske pravoslavne crkve iz XIX veka. I nema govora da će Srpska pravoslavna crkva prestati da koristi Srbe van Srbije u jugoslovenskom prostoru radi podrivanja političke stabilnosti napadnutih država. Nema nijednog ozbiljnog znaka da će se ijedna srpska pravoslavna eparhija van Srbije otcepiti od beogradskog stabla i osamostaliti ka autokefalnosti. Srpska pravoslavna crkva je danas izuzetno jaka budući da je deo politike Velike Srbije beogradske vlade. Otuda je ni nepovoljne istine o prošlosti njenih sadašnjih organizacionih jedinica ne uznemiravaju počev od činjenice da Sv. Sava nije od carigradskog patrijarha Manojla Sarantina dobio pisani tomos za osnivanje Žičke arhiepiskopije 1219. godine, da tomosa nije imala ni Dušanova Pećka patrijaršija osnovana 1346. godine sve do 1375. godine, a da je Dušana za cara u Skoplju 1346. godine proglasio bugarski patrijarh Simeon uz prisustvo srpskih episkopa.
Srpska pravoslavna crkva ne pokazuje da je brine to što njene dve istorijske organizacione jedinice nisu imale tomosa 151 godinu posle osnivanja. Ali ona danas zbog nedostatka vaseljenskog tomosa odriče pravo na samostalnost Makedonskoj crkvi, a Ukrajinskoj crkvi odriče samostalnost iako ova ima vaseljenski tomos. A Crnogorskoj crkvi odriče samostalnost jer ne priznaje crnogorsku naciju. Ona manevriše sa velikim samopouzdanjem sa protivrečnim argumentima zato što ima podršku Vlade Srbije koja se drži jezuitske politike „mača s medom“: bićeš onoliko autokefalan koliko te tvoj vladar brani i brani svoju teritoriju od drugog vladara i njegove crkve. Pobediće jača država, a ne crkva i tomos.
Sava je nacionalista? Sam Sava nije bio srpski nacionalista već raški utemeljivač Žičke arhiepiskopije otrgnute od Ohridske nadbiskupije pod Grcima. On je bio iskreni hrišćanski prozelitista, hrišćanski „nacionalista“ u smislu manastirskog ostrva „Utopije“ Tomasa Mora i porodični patriota Nemanjića. On je 700 godine posle smrti zloupotrebljen od srpskih biskupa i studenata Bogoslovskog fakulteta radi kolonijalne politike Beograda i otimanja spoljnih teritorija u korist Srbije. To je još jedan razlog zbog kojeg Bogoslovskom fakultetu nije mesto na Univerzitetu u Beogradu.
Pokažite mi ijedan tekst, jednu rečenicu gde je Sava rekao da je on nacionalno Srbin! Njegov hilandarski biograf Domentijan nikada nije Savu nazvao Srbinom niti je u Žitiju o Sv. Savi iz 1243. godine ikada pomenuo da postoje Srbi i srpski narod. Pokažite mi u Savinoj biografiji Stefana Nemanje jednu rečenicu gde je Sava nazvao nemanjićke župe posede Srbijom i objavio program „svetosavskog ujedinjenja“ od Budima do Soluna i od Banata do Jadrana (bez Pelješca, Dušan će ga prodati Dubrovniku)! Ako je i znao u XIII veku za reč „nacija“, onda bi to bio dokaz da je ili bio ili je čuo za Parizski univerzitet, Oksford i Kembridž, gde se ova reč koristila za udruženja studenata različitog narodnog i teritorijalnog porekla i nizašta više. I ta su udruženja često bila protiv regulacije univerziteta od strane kralja i biskupa. I profesora teologa, doktora. Za ovo bi morao da zna bar Justin Popović jer je bio tamo.
Nije Sava štap uperio ni na jednu teritoriju van Raške osim na one gde su bili posedi Nemanjića, na Vukanovu Zetu i njegov Hum kojim nije hteo da vlada. On ne govori o srpskoj naciji niti zna da država može biti išta drugo do svojina njegove porodice napunjena krotkim hrišćanskim narodom. Njegova država nije „srpska“ već nemanjićka, a „srbi“ su sporadično ime za pojedine zemljoradničke „poreske“ obveznike. U svojoj državi Sava jeste varvarski istrebljivao bogumile mada su bili „srbi“, ali nije poznato da je oca i braću Vukana i Stefana Prvovenčanog huškao na okolne slovenske narode iako je Stefan Nemanja bio antigradski „mongol“ i gajio imperijalne namere prema Konstantinopolisu. Kao i kraljevi Stefan Prvovenčani, kao i Milutin Nemanjić, kao i Stefan Dečanski, kao i car Dušan Nemanjić sa svojih 13 ratova protiv Vizantinaca i predsmrtnim pokušajem da ga sa 80 hiljada vojnika osvoji. Sava je princ evropske dinastije srednjeg veka kakvih u ondašnjoj Evropi ima nekoliko stotina i kao ni oni, ni on se ne zanosi „pravom naroda“ na suverenitet i narodno ujedinjenje. Nije Srbija iz XIII veka svojina srpskog naroda u smislu XIX veka.
U XIII veku postoji u Evropi samo jedna globalna nacija: hrišćani, razlomljeni na blizu 1000 kraljevina, kneževina, baronata, vojvodstava, grofovija, župa, slobodnih gradova, aristokratskih republika i drugih stepena vlasti. Hrišćanstvo je prva globalna ideologija na svetu, a ne nacija.
Uprkos naporima vladika Justina Popovića i Nikolaja Velimirovića da objasne u čemu je „svetosavlje“ navodna zasebna teološka doktrina, nisu je uspeli opisati. Sava ćuti iako ga Justin veliča govoreći da je originalnost Sv. Save u tome što „je njegov život bio neprekidno služenje Bogu, neprekidno bogosluženje“! Justin Savu drži za idiota, to je doktrina?! Jedino što su Popović, Velimirović, Radović, Atanasije Jevtić i drugi savoslavijani nepobitno utvrdili je samo to da Srbi imaju porodičnu svetosavsku krsnu slavu i badnjak, dok je okolni hrišćani i Rusi nemaju. A ni to, ipak, nije potpuno tačno jer se ova slava može naći i kod Makedonaca, Crnogoraca, albanskih katolika, katoličkih Dalmatinaca, Roma, nekih muslimana i drugih. I ova slava svakako nije hrišćanska doktrina već predhrišćansko slovensko paganstvo uz medovinu i vatru. I zato nam je tako i draga jer nas vezuje za očeve više od hrišćanstva. Hrišćanstvo je uljez u našoj istoriji?
Tako je „svetosavlje“ ime za politički program Crkve iz XX veka i ništa više. Ono što je Velika Srbija za političare, to je „svetosavlje“ za popove.
Str. 106–107
36.
Pitaje popa zašto Sv. Sava nije tvorac prosvete i nije svetac zaštitnik znanja i tu će on jednom rukom odmahnuti da vas odagna kao Đavola, a drugu će iz opreznosti zadržati u džepu.
Pop možda i sluti da je Sv. Sava kultna prevara starih kaluđera i vernih apologeta iz XX veka, vojvođanskih građanskih Srba i nacionalističkih političara od XVI do XXI veka. Nekad to beše i korisno, a danas je pogibeljno. Bilo je korisno kada je Savin kult njegovih neistinitih doprinosa i osobina služio kao model za dizanje političkog pojma o pravu na slobodu i jedinstvu novostvaranog „srpskog“ naroda izdvojenog iz prethodne slovenske regionalne plazme zajedno sa stvaranjem drugih slovenskih nacija. Sava je bio koristan kao zastava slobode i dokaz da Srbi imaju makar jednu identitetsku organizaciju kada su već državu izgubili sa osmanskom najezdom i uporednim boravkom na teritoriji Austrije, Mađarske, Rumunije i Italije. Njegove „mošti“ iz manastira Mileševe u Raškoj je spalio osmanski general Sinan-paša u Beogradu 1594. godine ne zato što je Sava bio hrišćanski fundamentalista već zato što je na antiturskim ustaničkim zastavama Srba iz Banata bila njegova slika iznesena iz pravoslavnih manastira i crkava kao prvog nadbiskupa bivše države Raške. Drugu zastavu nisu imali, imaće je tek 1848. godine kada stvore Vojvodstvo Srbiju.
Sava je hegelijanski dokaz da se ponekad svetla istorije pale tamnim palidrvcima. A Sava je postao smetnja kada je prosveta postala civilno znanje, a ne versko „učenje“ i kada je državna sloboda stvorenih Srba zatražila otvoreno demokratsko društvo bez patrijarha kao pseudo predsednika. Još smo na pola puta.
Reći ću vam koje su neistine o Savi:
Prva neistina, Sava je tvorac prosvete. Ne, Sava nije tvorac prosvete. Ako je savremeni sistem obrazovanja državni program „prosvećivanja“ učenika naučnim znanjem o prirodi i društvu zaključno sa filozofijom slobodnog društva, onda je Savina prosveta neznanje. Savino znanje je srednjovekovna vizantijska egzegetička interpretacija Biblije i ništa više, koju je izložio u Žičkoj besedi o pravoj veri. On nije znao za hinduistički i budistički pojam „prosvetljenja“.
Kod nas će tu reč 500 godina posle Save da upotrebe vojvođanski Srbi u XVIII veku i potom će se rasejati po svim pokrajinama. Njen najveći promoter biće Vojvođanin Dimitrije (Dositej) Obradović, ujedno i prvi veliki srpski zastupnik zajedničke jugoslovenske države.
Str. 108
Dragan Veselinov
Sava nije učestvovao u opismenjavanju naroda i u Raškoj nije bilo ničega što bi odgovaralo „dramatičnom povećanju osnovne pismenosti u Evropi između 1000. i 1300. godine, posebno u gradovima“, koje je istakao Džozef Linč u svojoj Istoriji srednjovekovne crkve.
Ali, ne sme se smetnuti s uma da je Sava postajao simbol političke samosvesti Slovena izvan Raške, u južnoj Ugarskoj, u današnjoj Vojvodini već za svog života u XIII veku kada su oni osnivali nove ćirilo-metodičke manastire diveći se princu iz Raške države. Po Radoslavu Grujiću iz zbornika „Vojvođanski manastiri Mesić kod Vršca oko 1225. godine kojeg je osnovao hilandarski kaluđer Arsenije Bogdanović i koga je Sava imenovao za igumana, zatim manastir Zlatica kod Bele Crkve u Banatu, i manastir Kovilj u Bačkoj – svi iz XIII veka i potom manastiri iz sledećeg veka poput Velike Remete na Fruškoj gori i manastira Vojlovica kod Pančeva iz 1383. godine. I kada su Srbi da slave Savu kao verskog prosvetitelja, oni su to činili sa planom da osiguraju pred Bečom dizanje školskog sistema na srpskom jeziku. To su i učinili u Karlovcima, Segedinu, u Zemunu, Sent Andreji i drugim mestima sa srpskim življem. Sava im je tada bio više politički potreban, a manje kao nadahnuće verskog znanja. To su ponovili i Srbi u Turskoj kada je Sovjet Knjaževstva Srpskog 1840. godine odlučio da se započne sa proslavom „Savindana“.
Danas više nema razloga da ikoga politički obmanjujemo Savom. Sava je hrišćanski apologeta i verski učitelj. I napisati u školama i društvu objašnjavati katehizam hrišćanske biblijske teogonije i etike kategorijama hrišćanske bibljijske teogonije i etike. I zato bi država morala u Srbiji da ukine svetosavski dan prosvete jer Sava nije savremena prosveta, već je on stara religija i mesto mu je u verskoj školi. Srbija još nije potpuno sekularna država. Svakako da bi kao prvi simbol nove prosvete mogli biti Dositej Obradović i Vuk Karadžić.
Str. 109
Drugo izdanje – Moj Bog | Pitajte popa
Reč „prosveta“ i „buđenje“ su hinduistički i budistički pojmovi koje je hrišćanstvo preuzelo sa deformisanim značenjem u odnosu na Sidartu Gautamu. Sava nije znao za budistički pojam prosvetljenja koji će Evropa da preuzme i razvije posebno u renesansi i Luterovoj i Kalvinovoj reformaciji, niti je ikada tu reč upotrebio.
U terminologiji srpskih teologa „prosveta“ je sticanje popovskog znanja kako da se živi saglasno sa judeo-hrišćanskim povestima i oni odbacuju bilo koje znanje izvan religije i interpretacije grčke konstrukcije hrišćanstva. Zato i jesu ortodoksi, jednomišljenici su. U hinduizmu, a budizmu posebno, je „prosvetljenje“ individualno traganje za „istinom“ koje se svodi na otklanjanje patnji prouzrokovanih našom nesposobnošću da živimo kako želimo. Lek je, paradoksalno, u odricanju od spoljnjeg života, ali na putu ka njemu sve Gautamine tvrdnje i preporuke kako da se stigne do blaženstva podležu empirijskim proverama i ličnom iskustvu. Budizam je nemoguć bez empirije i nijednu Gautaminu tvrdnju ne uzima zdravo za gotovo i odbacuje istinu zasnovanu na poštovanju autoriteta. To hrišćanstvo ne podnosi zbog svojih mitova i legendi i vekovima je ubijalo gnostičare, empiričare i mučilo nauku. Otuda je loše što u srpskom jeziku, za sada, nema zamene za reč prosveta drugom reči koja bi podrazumevala nereligijsku interpretaciju sveta uz nereligijsku analizu i same religije kao sistema. Makar i iz poštovanja prema budizmu. Pokušajte da reč prosveta zamenite sinonimom iz srpskog jezika i uverićete se da ćete dosta znoja proliti bez željenog ishoda. Mi nemamo integrativnu, zbirnu, sveobuhvatnu reč za znanje, nesputano učenje i slobodne škole.
Spisak nastavnih predmeta na Pravoslavnom bogoslovskom fakultetu u Beogradu dokazuje odsustvo stvarne prosvete. Na njemu gotovo da nema nijednog predmeta koji se predaje na fakultetima Univerziteta u Beogradu, ali ni brojnih predmeta i kurseva koji se predaju na katoličkim, protestantskim i islamskim univerzitetima. Crkvene istorije i filozofije ima, ali nema političke istorije, nema književnosti, etnografije,
Str. 110
Dragan Veselinov
političke ideologije, ekonomije, astronomije, sociologije, biologije, fizike, geologije, hemije, etike, metodologije nauka, geografije, urbanizma, arheologije, antropologije (osim „hrišćanske“), psihologije (osim „hrišćanske“), pedagogije (osim „hrišćanske“), kaligrafije, matematike, statistike, građevinarstva, komunikologije, prava, umetnosti, teorije države, niti ima jednog kursa o istorijskom i savremenom odnosu hrišćanstva i nauke, i teološkim dilemama u globalnom društvu. A nešto od toga je nekada bilo, kao kod sremsko-karlovačkog patrijarha Georgija Brankovića koji je u fruškogorskom manastiru Hopovu osnovao 1893. godine monašku školu sa savremenim predmetima i ekonomijom. Pop je danas diplomac socijalnog slepila i ignorant progresa empirijske nauke. A Univerzitet toleriše versku školu koja ne razume da je reč „univerzitet“ sinonim za „sveznanje“ i „svepostojanje“ i da se ona odnosi na savremenu zbornu celinu empirijskih nauka i beskrajnu filozofiju, a ne na padanje na kolena pred Bogom.
Da li ima veće štete od nasilnog Aleksandrovog ujedinjavanja vojvođanskih eparhija i Karlovačkog autokefalnog srpskog patrijarhata sa srbijanskim eparhijama i Beogradskom mitropolijom 1920. godine? Zar to nije dovelo do obaranja prosvetnog poleta i kulture u njima i prinude da slede nacionalističku i ratnu osvajačku politiku neprosvećene beogradske Bogoslovije sve do ovog časa kada čitate ovo pitanje? Možda nije čudno da je Srpska pravoslavna crkva stekla puni pravni subjektivitet tek 1929. godine sa Zakonom o Srpskoj pravoslavnoj crkvi (Službene novine Kraljevine Jugoslavije, br. 269/1929).
I da završim, cela dinastija Nemanjića nije prosvetna jer nije podigla nijednu školu, nijedan univerzitet i nijednu biblioteku kakvih je u to vreme u Evropi bilo na desetine, a među muslimanima na stotine. Za vreme Nemanjića nije napisana među Srbima nijedna knjiga o prirodi, društvu i religiji kakvih je u XII, XIII i XIV veku pod uticajem Tome Akvinskog, Abelarda, Bekona, Bonaventure, Joakima iz Fjore, Bernarda iz Klervoa, Zigerta i drugih teologa na univerzitetskom
Str. 111
Drugo izdanje – Moj Bog | Pitajte popa
Zapadu bilo na stotine. I lomača je bilo. Prvu biblioteku je tek 100 godina posle Save osnovao Dušan Nemanjić, ali ne u svom carstvu, ne među Srbima, već u Dubrovniku, da bi tamo školovao mladiće iz uglednih porodica radi državnog posla. Nemanjići su rušili gradove a osnivali manastire, i to je uticalo da nemaju javne prosvetne ustanove za narod, dok patrijaršije nisu stolovale iz gradova već iz zatvorenih manastira u Žiči i Peći. Tu bezobzirnost je u XX veku ponovio Aleksandar I Karađorđević kada je radi dizanja Meštrovićevog spomenika Neznanom junaku na Avali uništio ostatke srpskog grada Žrnova.
Druga neistina, Sava je tvorac škola. Ne, Sava nije sagradio nijednu školu niti je osnovao školski sistem. On se ni u XIII veku nije približio franačkom Karlu Velikom iz IX veka koji je zahtevao osnivanje škola za svu decu nezavisno od socijalnog porekla, a Karlova „Renesansa“ pre renesanse je trajala 40 godina. Sava je osnovao manastire i nije opismenjavao narod već nove kaluđere. On nije znao ni za islamski sistem medresa i trostepeni školski sistem: osnovna škola, srednja škola i medresa sa triviumom i quadriviumom, niti je znao za ove programe na evropskim univerzitetima kao Artes Liberales. Nije opismenio ni svog oca Stefana Nemanju koji se potpisivao krstom krivim linijama, drhtavom rukom. Mač je čvršće držao. Sava je zidao manastire u kojima su se prepisivali verski spisi, postrizavali novi kaluđeri i dizao je crkve, a ne i univerzitet, niti je ikada bio na univerzitetu.
Pesma „Uskliknimo s ljubavlju svetitelju Savi“, koju je sačinio budući vojvođanski vršački vladika i sremsko-karlovački mitropolit Jovan Gligorijević u fruškogorskom manastiru Kuveždinu 1735. godine, bila je himna srpskog oslobodilačkog romantizma. Njom su Vojvođani pozvali osim svog Banata, Srema i Bačke, i Srbe iz Stare Srbije, Ravanice, Crnu Goru i primorce da očuvaju i unaprede njihovu narodnu samobitnost. Ovaj manastir je jedini u srpskom manastirstvu koji je posvećen Sv. Savi, a osnovao ga je srpski despot Stefan Štiljanović 1520. godine. Drskošću konstruktora „svetosavske…
Str. 112
Dragan Veselinov
„doktrine“ iz XX veka je 1985. godine u sedmu strofu himne ubačen stih u kome se kaže da su „Bosna i Hercegovina Svetog Save dedovina“ – što ne samo da nije tačno, već je i apologija budućeg političkog stava Srpske pravoslavne crkve i beogradske nacionalističke elite pred bosansku katastrofu iz jugoslovenskog rata 1991–1995. godine. I tako se danas himna peva. Ne znam ko je preduzeo ovaj falsifikat, ali se svakako oseća tamjan, Crkva ga je odobrila via facti.
Nikako ne mogu prihvatiti da je falsifikator bio nadahnut Dositejevim rečima iz „Vostani Serbie“ iz bečke 1804. godine gde on u petoj strofi naziva Bosnu sestrom Srbije, dok u sedmoj navodi da Hercegovina, Crna Gora, ostrva sa mora i sve daleke države podržavaju ustanak Srbijanaca Petrovića – jer on nigde ne pominje Sv. Savu niti govori kome Bosna i Hercegovina pripadaju. Ali u lajpcškom Pismu Haralampiju srpskom tršćanskom trgovcu iz 1783. godine kaže da kada jednog dana Turci odande odu, onda će se narod Bosne (i Hercegovine) vratiti svom čukundjedovskom korenu i biti bošnjački.
Iako su vojvođanski Srbi u himni Sv. Savi u 12 strofa u dva navrata istakli da je on svetiteljska glava srpske škole, u smislu nebeskog zaštitnika, oni nijedanput nisu kazali da je Sava tvorac škola i prosvete. Oni su znali da on to nije i podigli su ga kao anđela protektora a ne kao lažnog modernog demiurga prosvete. Sava, nažalost, ne može da se meri sa Sv. Tomom Akvinskim koji je zaštitnik evropskog školstva. Otuda himna Svetom Savi ne može biti himna prosveti u školskom sistemu srpskog naroda, ali je religiozni Srbi svakako mogu pevati moleći ga da štiti znanje i nauku – što je uzaludno, jer je Sava bio verski dogmata i ognjeviti neprijatelj novog znanja.
Mitropolit Radović
Rašanin Sava je pobegao u manastir, ali je Banaćanin Dositej pobegao iz manastira. Na moje zadovoljstvo, to je opazio i ultra-reakcionarni mitropolit Amfilohije Radović u svom
Str. 113
Drugo izdanje – Moj Bog | Pitajte popa
„Svetosavskom prosvetnom predanju i prosvećenosti Dositeja Obradovića“ iz 1994. godine u kojem je kroz 16 odeljaka beskompromisno branio Žičku besedu Sv. Save iz 1221. godine i najzad napao u šesnaestom čak i Dobricu Ćosića što je u Dositeju i Vuku video „buduću kulturu i sudbinu našeg naroda“. Ćosić je znao da u velikosrpski koncept koji je on podržavao ne može ući veštački kult Sv. Save i nemanjićke države jer bi osporio modernu državu Srbiju. Niko ne želi da živi životom Rašana iz XIII veka. No, Radović je korektno naveo zašto se Dositej podsmevao svom učeniku Vuku, a Vuk njemu, i zašto je Njegoš otvoreno prezirao Dositeja iako nije branio Savu. Ipak je Petrović Njegoš bio kaluđer i svesrpski romantičar. Radović se ne buni što je Dositej 1808. godine osnovao Bogosloviju u Beogradu uporedo sa Velikom (univerzitetskom) školom po ugledu na Kraljevsku ugarsku akademiju i što je sa Vukom sahranjen ispred Saborne crkve u Beogradu iako je molio da ga pokopaju u Košutnjaku kod ustaničke Hajdučke česme u kaluđerskoj haljini. Suprotno svojoj „svetosavskoj“ imperijalnoj politici, Radović nije osporavao značaj kipa Dositeju Obradoviću iz 1914. godine ispred Rektorata Univerziteta u Beogradu koji je maestralno izvajao Zagrepčanin Rudolf Valdec, Hrvat jugoslovenskog duha (izvajao je i spomenik Svetozaru Miletiću u Zagrebu). Ipak, možda je ovo što ću se zapitati cepidlačenje, ali kako to da teološku studiju mitropolita Radovića može da recenzira Radovan Bigović, tada u svojstvu đakona? Hm, čudni su putevi Božiji.
Dositej jeste tvorac školstva u Srba, ali u podunavskoj Srbiji, a ne Sava. I sa svojom himnom „Vostani Serbie“ iz 1804. godine – jer „davno si zaspala“ – dao je Karađorđu i Srbijancima, obrenovićevskom i karađorđevićevskom kraljevstvu legat na svesrpski poziv karlovačkog mitropolita Gligorijevića. Sve do Dugog svetskog rata. S pravom Mirko Đorđević ističe stav Milana Kašanina, upravnika nameravanog Muzeja kneza Pavla Karađorđevića: „Zabluda je verovati da su crkveni ljudi bili glavni nosioci kulturnog života u Srbiji srednjeg veka“. To se, pre svega, odnosi na Savu. I s pravom tvrdi mitropolit
Str. 114
Dragan Veselinov
Radović da su i „pored izvesnih sličnosti Dositej i Sveti Sava dva različita sveta“, ali će, nadam se, mnogi osporiti njegov stav „da je Dositej tragična ličnost kao što je tragična i naša moderna kultura i prosveta čiji je on bio „prvi popečitelj“. Otuda, na njemu zidati budućnost znači odreći se svog istorijskog kontinuiteta i identiteta, odreći se Svetog Save i svetosavskog Predanja“. To nije tačno, niko se neće odreći stvarnog Svetog Save. Mitropolit je ostao na mitu o neistinitom Savi iz XII i XIII veka. Teško da tu osim manastirske države i popovskog neznanja ima druge budućnosti.
Treća neistina, Sava je teolog. Ne, Sava nije teolog. Sava ne samo da nije znao za Abelardove izraze „teologija“, „univerzalije“, „limbo“ i druge, već on nije napisao nijedan teološki rad i nije održao nijedno teološko predavanje na evropskim crkvenim univerzitetima u XII–XIII veku niti ga je ijedan univerzitet pozvao u goste. A da je znao za Abelarda iz XII veka zamislio bi se nad njegovim stavom da se religija može razumeti jedino kroz razum, a ne kroz veru, neshvatljiva vera je neprijatelj religije. Sveti Sava nije tvorac navodno nove pravoslavne doktrine „svetosavlja“ niti je ona, kako je za njega zaneseno govorio srpski hrišćanski fundamentalista Justin Popović, u XX veku bila „entelehija i snaga naše duše, naše istorije i životni princip srpskog naroda“. U suprotnom, za nju bi se znalo.
Sava je samo bio dogmatski interpretator carigradskog hrišćanstva posle završenog ikonoklastičkog sukoba što je naglasio u svojoj „Žičkoj besedi o pravoj veri“ i kao ubeđeni šizmatik prokleo svakog ko u nju sumnja. Ništa drugačije nije napisao niti rekao. Niti je ikada upotrebio reč „pravoslavlje“.
U Savino vreme su postojali Bolonjski univerzitet, Pariski univerzitet (Pariska škola Notr Dam), Univerzitet u Padovi, Univerzitet u Monpeljeu, Univerzitet u Oksfordu, Univerzitet u Kembridžu, Univerzitet u Salernu (uglavnom medicina), Univerzitet u Rimu, Univerzitet u Paviji, Univerzitet u Sijeni, Univerzitet u Raveni, Univerzitet u Tuluzu, Univerzitet u Remsu, Univerzitet u Orleanu, Univerzitet u Angeru,
Str. 115
Drugo izdanje – Moj Bog | Pitajte popa
Univerzitet u Napulju, univerzitetske pravne škole u Pjaćenci, Peruđi, Trevizu, Veroni, Pizi, Firenci, Paviji i Ređiju, Univerzitet u Salamanki, Univerzitet u Palensiji, i drugi. Nema nijednog pisanog zapisa o jednom teološkom usmenom nastupu Rastka Nemanjića bilo gde u univerzitetskoj Evropi niti da je iko čuo za njegovu „doktrinu“. Ona je izmišljotina Justina Popovića i Nikolaja Velimirovića i njihovih sledbenika u XX veku.
Sava je bio dobro poznat u Rimu koji je na papskim univerzitetima vodio kadrovsku politiku i određivao preporuke – profesore, predskazivače, doktore. Za Savu se u Rimu zna iz doba trogodišnjih nagovaranja Stefana Nemanje Fridriha Barbarose da zajedno napadnu Konstantinopolis i podele plen i uticaj – što je Barbarosa odbio. Sava je poznat Rimu jer je opravdao oca što je prihvatio predlog pape Ignjacija III da odu u krstaški rat protiv bogumila. I Sava je kao nadbiskup Žičke crkve bio nada Rima da će ličnim krunisanjem papskom krunom Honorija III Stefana Nemanjića prevesti Rašane u rimsku hrišćansku organizaciju. Ali, Rim ne zna ni za kakvu doktrinu i profesuru Save Rastka Nemanjića.
Četvrta neistina, Sv. Sava je zakonopisac i utemeljivač države. Ne, Sava nije napisao nijedan originalan zakon niti je osnovao državu. Osnivao je manastire i pisao tipike za ponašanje kaluđera u njima. Raška županija kao država postoji blizu 100 godina pre njega, a druge „srpske“ države nekoliko stotina godina pre Save. Napisao je Zakonopravilo (Nomokanon) 1219–1220. godine kao biranu mešavinu već napisane crkvene istorije, već napisanih biblijskih i crkvenih pravila kao kanona i već napisanih stogodišnjih civilnih zakona Vizantije do patrijarha Fotija iz IX veka. Njegovo Zakonopravilo je zbornik tuđih pravila ponašanja napisanih pre njega uz malu sporadičnu adaptaciju domaćim običajima.
Savino Zakonopravilo nije ni prvi srpski ustav jer ne određuje politički i pravni sistem Raške županije. A da je to bio, bio bi velika interkontinentalna senzacija posle Medinskog
Str. 116
Dragan Veselinov
ustava Muhameda iz VII veka, engleske Magne carte libertatum iz 1215. godine i mađarske Zlatne bule iz 1222. godine koje uređuju odnose među narodima, prava i obaveze kralja i aristokratije i sudski sistem. Osim toga, Stojan Novaković govori da se Zakonopravilo izgleda uopšte nije primenjivalo izvan crkvenih imanja i da sa državom nije povezano. On na to ukazuje s obzirom da nije jasno ko je u državi sudio i sprovodio kazne zbog dugova, prekršaja iz ortluka, nepoštovanja pravila u vezi miraza (prćije), veridbe i braka, testamenta i nasledstva i drugo.
Među Srbima je prvi dokument koji uređuje opseg vladaočeve vlasti, prava i obaveze podanika i sudski sistem bio carski Dušanov Zakonik iz 1349. i 1354. godine pod imenom „Zakon blagovjernago cara Stefana“, poslednjeg velikog Nemanjića. Njegov sin Uroš to nije. Ali, Dušanov zakon nije originalan jer je gotovo istovetan sa „Sintagmatom“ Matije Vlastara Solunjanina iz 1335. godine, dakle, 14 godina pre Dušanovog. Matijin je rađen po azbučnom redu predmeta, dok je kod Dušana rađen po predmetnim celinama, što je bolje. Svejedno, Dušanov zakon je izbacio Savinog Nomokanona na svim mestima podudaranja.
Dušanov zakon je svakako značajan jer pravno uređuje politički, ekonomski i sudski sistem njegovog „carstva mu“, ali se ne manje od toga mora obratiti pažnja i na to da je ovaj zakon opisao Srbiju kao zemlju osobite mešavine vizantijskog i autohtonog uređenja Srba. Srbija nije ni Vizantija, ali nije ni franačka feudalna država. Po pravnom sistemu, Srbija je Vizantija, po ekonomskom uređenju je bliska vizantijskom tržišnom i zemljišno-svojinskom uređenju, ali i mađarskom nepiramidalnom feudalnom sistemu. A u političkom smislu je Dušanovo carstvo ograničena saborska monarhija sa zakonom iznad vladara. Ona je odličan unikat.
Savin kompilacijski izvor za Zakonopravilo je osoben samo po izboru nekih već obrađenih tema i to je sve. Sava slobodno zastupa stare šizmatičke verske stavove i svoju interpretaciju
Str. 117
Drugo izdanje – Moj Bog | Pitajte popa
hrišćanstva štiti očevom politikom ognja i on je istrebitelj drugačijih hrišćana, on je neprijatelj Rima uprkos tome što je njegov brat Stevan primio prvenčanicu od pape Honorija III koga je on krunisao. Sava traži utopijski ravnopravan politički odnos Crkve i države, on zamišlja društvo kroz jednaku potrošačku raspodelu podanika uprkos stratifikaciji različitih socijalnih slojeva, on isusovački prezire trgovinu i novčanu privredu i ne kaže nijednu reč protiv očevog vandalskog rušenja srpskih zanatsko-trgovačkih gradova poput Niša, Skoplja, Prizrena, Gradca, Stoba, Svrljiga i drugih (zbog čega Srbija ni nema evropsku građansku istoriju), on nije protiv vladarske nadmoći kraljeva i svoje porodice, on nije za pravo vlastelina na pobunu protiv kralja – kao u mađarskoj Zlatnoj buli, za njega je ropstvo biblijsko stanje koje on želi da reguliše kako bi izjednačio postupke prema robovima u Raškoj sa Romejom (Vizantijom), on želi više brige za bolesne i siromahe, ali je daleko ispod sistema vizantijske socijalne i bolničke zaštite (koju je, uzgred, preuzeo i unapredio Muhamed) i nije otišao dalje od manastirske pomoći prolaznim nevoljnicima. I, on nije mendikant. Savina politička misao je na nivou starih apologeta zadružnog apostolskog sistema od pre 1300 godina i bliska je slovenskoj krvnoj zadruzi.
Međutim, on je značajan zato što je pomoću Zakonopravila normativizovao deo socijalnih odnosa koji su pre njega bili izloženi usmenoj i lokalnoj samovoljnoj regulaciji vlastele, pri čemu on nije tvorac tih odredbi. Crkveni deo Zakonopravila je onoliko bitan koliko reguliše dnevne odnose između manastira i populusa na vizantijski način, čime je Sava svakako dokazivao pred izbeglim vaseljenskim patrijarhom da je organizacija crkve pod njegovim bratom Stefanom Nemanjićem zrela za rang nadbiskupije. Savino mišljenje da su sve autokefalne crkve ravne Carigradskoj je bespredmetno, jer je od nje zahtevao priznanje i time sebe porekao. Međutim, nije jasno da li je Sava dobio tomos od izbeglog carigradskog patrijarha Manojla za osnivanje Žičke nadbiskupije, buduće Pećke patrijaršije. Njega, tomosa, nije video nijedan istoričar srpskog naroda niti će se patrijarh zakleti da je postojao.
Str. 118–119
Dragan Veselinov
Peta neistina, Sava je književnik. Ne, Sava nije književnik jer nije napisao nijedno književno delo i nijedno versko-književno delo poput Mahabharate i religijskih psalmi Oktoiha Jovana Damaskina: ni bajku, ni basnu, ni pripovetku, ni komediju, ni tragediju, ni putopis, ni crticu, ni ep, ni zagonetke, ni aforizme, ni novelu, ni satiru, ni memoare, ni dnevnik, niti roman. Jedini prividno duži crkveni tekst koji je napisao u svojih ukupno 150-ak stranica je trebalo da bude biografija njegovog nepismenog oca, čiji je život politički spasavao gurajući ga u manastir. Taj tekst se sastoji od 1 procenta stvarnih biografskih podataka o Stefanu Nemanji i od 99 procenata Savinog panegiričkog modeliranja svog oca kao novog Hrista opisanog pristrasnim patosom odvratne popovske slatkorečitosti. Sava nije opisao svog stvarnog oca već je u njega projektovao kalup doksološkog hrišćanina kako je on zamišljao idealnog čoveka po Hristu, živog anđela na zemlji. Nijedan kralj ne bi vladao nijedan dan kada bi bio Stevan Nemanja po Savi, ali bi takvog kralja dobričinu u bajkama mogao da poželi Volt Dizni u svojim crtanim filmovima.
Nisam siguran da li je Jovan Deretić ovaj Savin hagiografski spis svrstao u književni rad. Na to nisam naišao, mada je u pravu kada je govorio da su biografije svetaca bile omiljeni oblik prvih književnih radova u čitalačkoj povesti naših starih. Bile su, po njemu, „glavni i skoro jedini predmet“ književnog pera.
Osim onog jednog korisnog biografskog procenta o svom ocu, ovih 99 odsto su bezvredni verski ditiramb zbog kojeg bi se Sava teško učlanio u Društvo književnika Srbije. Sava nije opisao oca već sebe. Kada bi zadrti hrišćanin Petrarka čuo da Savu smatraju književnikom, verovatno bi zamolio za čašu hladne vode. Da i Stevan Prvovenčani (i monah Domentijan) nije napisao svoju biografiju o ocu Nemanji, mi bismo o raškom županu malo znali. Stevan Prvovenčani je stvarni biograf svog oca, Sava nije.
Nije nemoguće da Savino pismo iz Jerusalima studeničkom igumanu Spiridonu neko klasifikuje književnim radom. Možda bi bibliotekar početnik to učinio. Ali je taj kratki turistički izveštaj uz lirsko obaveštenje da se Sava sa pratnjom tamo teško razboleo, po meni, ne manje vredan pomena zato što je u njega tačno na polovini teksta, sasvim nevezano od njegove sadržine, ubačena nasilna rečenica koja glasi u perfektu da to pismo „pisa milošću Božijom prvi arhiepiskop sve srpske zemlje, Sava grešni“. Ova rečenica potpuno cepa sklad pisma. To teško da može biti Savina rečenica. On nije znao za „sve srpske zemlje“ i ne bi se potpisao na polovini pisma pre nego što pismo završi. Jer, bio je izvanredno pismen i proceduralan. Da li ćemo saznati ko je možda falsifikovao Savu radi „svetosavlja“? A kada se on na kraju pisma zaista potpisao, nije pomenuo da je arhiepiskop svih srpskih zemalja. Rekao je skromno: „Sava, prvi arhiepiskop“. Mada ni svoj rang nije morao da istakne jer je pisao prijatelju. Tako se krivotvorenjem gradi kult?
Nije Sava književnik ni stoga što je sastavio organizacioni statut za ponašanje kaluđera na Hilandaru i druge tipike. Taj hilandarski tipik, uostalom, nije originalan već je prepis pravila koja su odavno utvrđena perom Sv. Antonija iz Egipta, Sv. Vasilija iz Cezareje, Sv. Pahomija iz Luksora, Sv. Antonija iz Padove – svi su iz IV veka i, naravno, Sv. Benedikta iz Monte Kasina iz V veka. Uvodni deo hilandarskog tipika je prepis Evergetidskog, Bogorodice Dobrotvorkinje, tipika iz njenog manastira u Konstantinopolisu kada je Nemanja bio tamo zatočen 1172. godine. Ostali delovi tipika su najvećma samostalna Savina kompilacija, sinaksarion tuđih tipika. Radoslav Grujić je kazao da „izgleda da će ova eklektička sklonost trajno odlikovati Savin reformatorski rad“. U to spada i upadljivo Savino oponašanje „slatkog“ stila izražavanja Sv. Pavla. Savin tipik se nije dugo primenjivao u Hilandaru, zamenio ga je tipik raškog vladike Grigorija II iz 1305. godine, a njegov originalni primerak se čuva u Rusiji. Danas je, kažu, on vraćen u život črnorizaca na Atosu. Ne znam, nisu mi to rekli kada sam tamo bio 2002. godine.
Sava nosi jednu zaslugu za koju nije znao da će to biti a koju Crkva nerado ističe: pisao je na narodnom jeziku u skladu
Str. 120
Dragan Veselinov
sa pravilima Vaseljenske crkve. Ko želi autokefalnost Crkve mora pisati Božije reči na svom jeziku i tako je širiti u svom narodu. Pravilo su u naš stari narod doneli Kiril i Metodije, a odobrio ga je, što se liturgijskog jezika tiče, suprotno praksi Rima, papa Hadrijan II. Kod pravoslavnih Božija reč nije tajna kao kod rimskih katolika gde je latinski jezik Biblije kao Vulgate davao široki prostor popovima da neukom narodu tumače Boga nezavisno od njenog sadržaja i sprečavao lično razumevanje Spisa. Od Save je odustala vladajuća elita među Srbima u Vojvodini u XVIII–XIX veku jer je širila čudovišnu kombinaciju „učenog“ jezika sastavljenog od starog slovenskog jezika iz doba prvog prevoda Biblije Kirila i Metodija sa novim koji se pojavio na liturgijama za vreme Save, koji lingvisti nazivaju crkveno-slovenskim i potom bio unakažen ruskom penetracijom posle 1726. godine kada su na poziv beogradskog mitropolita po smrti Petra Velikog stigli njegovi duhovnici da stvore novi liturgijski i javni rečnik. Tek će Vuk Karadžić da ga obori u književnosti i državnoj administraciji, ali u liturgiji ne. Vernici u crkvama i dalje slušaju popa na jeziku kojim nikada nije govorio ne samo srpski narod već nijedan slovenski narod od Jadrana do Kamčatke. Zato stvarnog govornika Savu na narodnom jeziku Srpska pravoslavna crkva ne slavi, da ne prizna sramotu zbog denacifikacije srpskog naroda, da mu je htela oduzeti kičmu i da mu još sedi na grbači.
Mijo Mirković u svojoj Ekonomskoj historiji Jugoslavije navodi Tade Smičiklasa iz njegove Dvijestogodišnjice oslobođenja Slavonije iz 1891. godine da su turski janičari našeg porekla čitali Novi zavet iz 1563. godine na ćirilici, na čakavskom narečju istarskih protestanata, verovatno štampanog u Dubrovniku, kog su izdavači namenili „svim slovenskoga jazika ljudem i to najprvo Hrvatom i Dalmatinom, potom takajše Bošnjakom, Bezjakom, Serbljom i Bulgarom“. Još smo tada govorili jednim jezikom, kao i danas, većina nas. Zašto je Crkva htela da stvori i nametne narodu nenarodni jezik, da nas razdvoji, još uvek nije do kraja razjašnjeno.
Str. 121
Drugo izdanje – Moj Bog | Pitajte popa
Šesta neistina, Sava je stvorio „svetosavlje“ kao teološku doktrinu. Ne, Sava nije stvorio „svetosavlje“ kao teološku doktrinu, već su „svetosavlje“, po rečima Nikolaja Velimirovića, „u naše vreme formirali mladi profesori i studenti Bogoslovskog fakulteta u Beogradu“ i ono je „pravoslavno hrišćanstvo srpskog stila i iskustva izraženo u bogougodnim ličnostima, prvenstveno u svetom Savi Nemanjiinom“. Programsku srž „svetosavlja“ utvrdili vladika Justin Popović i srbijansko-hercegovačko-crnogorske nacionalističke vlade 30-ih godina XX veka u Beogradu i kasnije kao političku i religijsku zaštitu srbijanskog gospodstva nad drugim Srbima i „pravu“ šumadijske Srbije na teritorije drugih Srba u ime kultnog nemanjićkog sveca koji sa tim nema nikakve veze.
Jedna obmana
Ukoliko se vladika Justin Popović iz XX veka drži, osim Dimitrija Najdanovića, za tvorca sintagme „svetosavlje“ i za glavnog interpretatora „svetosavlja“ s obzirom i na svoj kasni raspoložijski tekst iz 1953. godine pod nazivom „Svetosavska filosofija sveta“ – dakle on zna ne samo Savinu kosmogoniju i teogoniju, već i socijalnu ideologiju, onda, kako mu se divi vladika Nikolaj Velimirović u svom Predgovoru ovom tekstu, Sava je bio protivnik humanizma, evolucionizma (darvinizma) i pozitivizma i bio je protivnik ideje o Evropi kao kategoriji zajedničkih osobina njenih naroda i njihove zajedničke perspektive. I bio je protivnik ekumenizma kao antišizmatičkom procesu smanjivanja napetosti između hrišćanskih zajednica.
To nije tačno osim da je Sava bio religijski šizmatik svog doba.
Sava, po Popoviću u interpretaciji Velimirovića, zna za Darvina 600 godina pre Darwinovog rođenja i unapred ga osporava; Sava, po Popoviću u interpretaciji Velimirovića, zna i za filozofiju pozitivizma Ogista Konta iz XIX veka i odbacuje je jer insistira na dokazivanju stavova činjenicama –
Str. 122
Dragan Veselinov
što metafizička pravoslavna vera ne može da prihvati; i Sava je, po Popoviću u interpretaciji Velimirovića, znao za Petrarku iz XIV veka, za Bokača i Dantea pre nego što su se oni rodili ili posle njegove smrti, i znao je za ideje Fičinija, Mirandole, Paracelzijusa (hm, spalio je Aviceninog lekarskog Kanona), Bemea, Montenja, alhemičara Kampanele, Rablea (smejao se dogmi o Raspeću), Bruna, Da Vinčija, Direra, Mikelanđela, Kuzanskog, Makijavelija, Erazma Roterdamskog iz XVI veka i druge osnivače evropskog humanizma i sve ih je unapred odbacio? I znao je za pojam Evrope kao geografskog prostora hrišćanstva, nacije i društva naroda XVIII–XX veka, od Atlantika do Urala? To proizilazi iz stavova Justina Popovića po Velimiroviću, iako Velimirović nije navodio pomenuta imena predstavnika istaknutih humanističkih i naučnih struja. Navodio je imena struja.
U stvari, Velimirović nema snage da kaže da je on u XX veku protiv Darvina, protiv humanista i ostalih i stoga baca Justina Popovića u vatru da se ovaj bori za njega.
To što je Velimirović rekao za Justina Popovića, Justin Popović nije nikada kazao o Svetom Savi u svom tekstu „Svetosavska filosofija sveta“ za koji je 1953. godine vladika Velimirović napisao pomenuti Predgovor iz Amerike. A da je Velimirović živeo u renesansi nije moguće da bi ga veliki teolozi nazvali svojim izrazom kao teologastra – neznalicu, a Popovića kao filosofaska – nadrifilozofa koji o svetu govori bez empirijskog istraživanja.
Zar je moguće da je Nikolaj Velimirović mogao pomisliti da niko neće primetiti da je falsifikovao i Svetog Savu i Justina Popovića? Možemo jedino nagađati zašto Justin nije opovrgao Velimirovićev falsifikat o svojoj navodnoj interpretaciji Save, ali se njih dvojica verovatno nisu razlikovala o shvatanju Darvina, Konta, humanizma i antievropejstva. Možda je zato Justin i otrpeo Velimirovićevu prevaru, a i bio mu je daleko u Americi još od 1946. godine, a i tri godine posle iznete neistine Velimirović je umro.
Str. 123
Drugo izdanje – Moj Bog | Pitajte popa
A tekst Justina Popovića o „Svetosavskoj filosofiji sveta“ iz 1953. godine nijednom rečju ne obrazlaže šta je Savina filosofija osim tvrdnje da je Sava bio ubeđeni hrišćanin jer se pred veličinom kosmosa i ljubičicom začudio i pripisao ih je Bogu. Justin je potpuno promašio temu koju je sebi zadao i njegov „rad“ o Savi mogu jedino da čitaju na Bogoslovskom fakultetu kao „rad“, jer je po lirskoj interpretaciji prirode i duhova svakako dostigao zanos gimnazijskih maturanata pre nego što se upišu na univerzitet. To „delo“ je tipična predstava hrišćanina iz V veka koji još nije opazio da je stigao u XX vek. Justina nije nimalo briga što je preskočio 1500 godina istorije teologije, renesansnog humanizma, filosofije novih društava i nauke. On je ostao u svom veku iz doba Alarikovog vizigotskog preuzimanja Rima.
Sava nije filozof niti teolog i nije formirao doktrinu „svetosavlja“. To je sintagma Justina Popovića kada je pripisao Savi da je kazao da je „svet bogojavljanje“, a „čovek bogosluženje“. To je ta nova prethodno nepoznata hrišćanska filosofija Rastka Nemanjića? Zar se za nju ne zna već 1300 godina pre Save, zar ona zbog toga nije standard, zar nju nije više nego jasno istakao Sv. Pavle u Poslanici Rimljanima? A i kada bi bila nova, gde je Sava te dve reči izneo? U Žičkoj besedi? Ne, te „misli“ o svetu i čoveku iznosi Justin Popović i hrabri sebe da je to isto mislio i Sava. On manipuliše. To je njegov domet. On i Sava su isto, misli on. Nisu. Sava je bio u muškom manastiru, a Justin u ženskom, 25 godina u manastiru Ćelija kod Valjeva. Vi mislite da to nije važno? Hm, da mogu da biram i ja bih bio u ženskom.
I nije ni čudno što je Popovićeva doktorska teza o Dostojevskom odbačena na Oksfordu kao mračna besmislica manastirskog misticizma.
Nemojte meni verovati na reč, budite empiričari, čitajte Velimirovićev Predgovor panegirik o lažnom Popoviću iz 1953. godine i čitajte Popovićev tekst o nepostojećem „svetosavlju“ iz 1953. godine i uverite se u moje reči. A obojica su sveci.
Str. 124
Dragan Veselinov
Tragedija vladike Velimirovića
Neopreznost teologastra vladike Velimirovića ga je dovela do destrukcije stvarne doktrine koju je hrišćanstvo deformisano preuzelo od renesansnog humanizma: ljubav.
Ideja međuljudske ljubavi kao suštine navodnog zahteva Isusa nije hrišćanska ni Isusova. To je indijska ideja o ljubavi boga Višnua prema ljudima. A u Evropi to je ideja renesansnog humanizma koju su razvili Marsilio Fičino i Piko dela Mirandola, potom Rable i desetine drugih i nema veze sa Bogom. Velimirović ne razume da kada napada humanizam kao ideju međusobne ljubavi ljudi i buđenja inherentnih čovekovih moći, on napada i samo hrišćanstvo od renesanse naovamo i vraća ga na prvobitnu poziciju hrišćanske ljubavi koja isprva postoji jedino prema Bogu u pokornosti i strahu od Boga. Upravo je to ono od čega je Crkva u renesansi pod pritiskom humanista stala da se udaljava. Čovek se u predrenesansnom hrišćanstvu 1500 godina nalazi u statusu bogoljupca i pasivnog mučenika, roba Božijeg.
Crkva, napadnuta zbog idolatrije bogoljubstva i mučeništva svršenim u groznim verskim ratovima i njenim zločinima spašavala se napuštanjem stare doktrine preuzevši ideje svojih humanističkih protivnika, ali izopačeno. Ona u Novom zavetu nema oko ljubavi ni na koga drugog da se osloni osim na Pavla. A u njegovoj Poslanici Rimljanima (Ljubav-Ispunjenje Zakona) u svega 9 i po rečenica nije međuljudska ljubav iskrena jer je on zahteva zato što je Bog zapoveda tako da ona ne proističe iz imanencije samostalne ljudske prirode i inklinacije zaljubljenih. On kaže: „Ljubav je, dakle, punoća zakona“. Stiže spolja. Hrišćanska ljubav je naređena afektacija sa neba, gluma je, veštačka je. Crkva ne grli humanizam ljudskim srcem već kao od Boga nametano ponašanje ljudskom rodu. To da je ljubav punoća zakona kod Pavla ima disciplinski smisao, jer kod njega ljubav nije izliv međuljudske emocionalne privrženosti već je zbirna imenica za pridržavanje Božijim zapovestima, Zakonu, Tori, Isusu. Otuda
Str. 125
Drugo izdanje – Moj Bog | Pitajte popa
je hrišćanska ljubav negacija ljubavi jer se, po Pavlu, Zakon izričito ispunjava kroz „ne čini preljubu, ne ubij, ne ukradi, ne svedoči lažno… i bilo koju drugu zapovest“. Ljubav je kod Pavla disciplina Božijem nalogu da živimo slušajući njega pod pretnjom kazne. On krevet i poljupce ne pominje. Njegova ljubav je prinudno socijalno ponašanje i integrativni je sinonim za sve nebeske naredbe.
Zabluda je protojereja Aleksandra Šmemana da je carinik Mateja išta rekao o humanističkom pojmu ljubavi (Mateja, 25, 31-46, na https://starateljstvo.rs). Šmeman ne razlikuje ljubav kao ličnu emociju od pomoći i solidarnosti kao socijalnoj etici i zakonskoj obavezi. To ne uspeva ni govornicima beogradske državne televizijske talk-show serije „Agape“ zadužene za vladinu propagandu religije. Mateja nije nijednaput pomenuo ljubav već je samo predskazivao o pohvali koju će Isus po svom ponovnom dolasku na Zemlju uputiti sledbenicima koji su mu pri njegovom prvom pohodu po Planeti, kada je po svojoj glumačkoj volji bio bos, go, navodno gladan i bolestan, i utamničen u Jerusalimu, pomogli da mu utihnu tegobe. A ostale ljude koji su pored njega prošli kao pored turskog groblja će prokleti i oterati u oganj. To je po Mateji Isusova ljubav. Ko se samoljubivom Hristu ne da, mrtav je i ide u Pakao na ražanj.
Ne postoji humanistička hrišćanska ljubav. Naša ljudska ljubav je afektacija emocionalnog prožimanja bez obzira na veru u bilo kog boga, bez obzira na ideologiju, bez obzira na zakone ponašanja i etiku. Ljubav je strast koja se ne obazire na prepreke i ne nadahnjuje je naredba. I stoga ljubav nije obaveza da se pridržavamo komandi iz Starog i Novog zaveta, ne može se nikakvim zakonom narediti. Ljubav nije pravna kategorija i javna prinuda. Ona je intimna sklonost. Ona nije ni obaveza na uzajamnu korist zaljubljenih jer ljubav može biti ludo jednostrana i paćenička, što kod Isusa ne može jer je uzvraćajna i ona nije obaveza na ograničene „misionarske“ seksualne forme ljubavnih akata i stoji iznad svake vere, svake rase i svakih socijalnih razlika. Ljubav je ludilo
Str. 126
Dragan Veselinov
sreće i suza i ni u čemu ne podrazumeva ubitačnu Isusovu ideologiju koristoljublja koju je izjednačio sa emocijom. Ljubav je emocija davanja, a religija je ideologija dogmatskog ponašanja, norma je, dužnost je, ona je socijalna politika. Ništa mi Isusu nismo dužni i nije nam potreban njegov osvetoljubivi bič da bismo se voleli.
Setite se smokve, Isus ubija ko mu ne da besplatan zalogaj, to prosjaci obično ne čine.
Danas je popovima puna duša poziva na ljubav među ljudima, a do pre 500 godina su ih pozivali da prvo vole Boga i ćute, inače će završiti na lomači. I Sv. Sava je u svojoj Žičkoj besedi u 15. tački istakao jedino ljubav prema Bogu, ne među ljudima i strah od Boga kao prvi standard hrišćanstva. Ali danas se hrišćanstvo imitaciono održava upravo humanizmom, homo figliom a ne teo figliom, ne održava se ljubavlju prema Bogu i anđelima kao jedinoj obavezi hrišćanina, već i zahtevima ljudima da se vole i paze. Crkva sada vešto parazitira na tuđoj ideji poreklom od antičkog Seneke i stoika iako mnogi humanisti nisu opovrgavali ideju Boga. Ona je ustanovila ljubav kao nepostojeći sinonim za dnevnu praksu u trivijalnom sledbeništvu pravnog i etičkog sistema koji zastupaju popovi. A to se protivi i indijskoj ljubavi boga Višne prema ljudima koja ih ne opterećuje obaveznim obredima i kaznama.
Renesansna studia humana ponovo podiže Sokrata i njegovo istraživanje stavova kroz odbacivanje obaveznih „istina“. Nema Božijih istina niti se vidi za koju bi Bog dobio Nobelovu nagradu za mir. Sokratovu smrt je naknadna hrišćanska crkva proslavila. Sokratu u prilog navodi odlični Nedeljković u svojoj „Renesansnoj filozofiji“ Pika dela Mirandolu koji poziva: „Zapamti, o čoveče, imaš mogućnost razvoja, rasta po slobodnoj volji, ti nosiš u sebi klice svestranog razvoja“! Možda će kazati Velimirović da je i Sv. Pavle pozivao na ljubav, ali Marsilio Fičino udara razliku: Bog je „iz ljubavi“ prema budućoj igrački stvorio svoj svet sebi u slavu, dok Fičinijev čovek koristeći se kosmičkom moći dobijenoj od Boga stvara svoj svet
Str. 127
Drugo izdanje – Moj Bog | Pitajte popa
nezavisno od Boga, stvara ga iznutra, svojim snagama.
Meni se među humanistima najviše dopada Đovani Piko dela Mirandola jer je prvi među svima u svom Govoru o dostojanstvu čoveka istakao da je svako društvo zasebno i nema zadatih društava, da nema fatalne i zadate sudbine, da čovek nema samo jedan oblik svoje prirodnosti, da nema astralnih određenja čovekove budućnosti – samim tim ni Božije i da čovek nije proizveden sa zadatkom već proizvodi sam sebe (tobože to Bog i hoće od nas – naš Porfirije Perić bi rado to, pretpostavljam, isticao) i da mu Bog više nije potreban (ovde bi se Porfirije Perić odvojio od Pika). Na strašne ga je nedaće dala Crkva i otrovan je arsenikom u svojoj 31. godini života. Taj njegov Govor je i prva knjiga koju je Pontif u Evropi zabranio uvrštavajući je u Index librorum prohibitorum.
Velimirović je napao humanizam iako ovaj nije bio ni ateističan niti antireligiozan. Humanizam je pre bio prva „religija“ koja je 1500 posle Hrista odbacila determinizam, fatalizam i mučeništvo čoveka kao uslova njegove sreće i posmrtne nagrade. Zahtevala je jedino od Boga da nas ostavi na miru jer je dovoljno to što nas je stvorio. Crkva je od humanizma uzela ljubav među ljudima, ali ne i slobodu stvaranja društva i oblika života koji ona neće odobravati i gde bi ona postala izlišna. Hrišćanska crkva nije humanista, ona je stala na pola puta, uzela je ljubav, ali ne i slobodu. Velimirović je opštim napadom na ideje humanizma odbacio i njegovu ljubav među ljudima kao prvog principa poželjnog društva. Tako je neoprezno napao i doktrinu ljubavi Crkve koju je ona pre 500 godina uzela od humanista i od koje danas živi. Napao je sve, i humaniste i sopstvenu crkvu i odsekao granu na kojoj sedi. Zaista je teologastr.
Ostaje jedna velika i iznenađujuća nedoumica: zašto je Velimirović napustio ideju o ekumenskom procesu koji je tako žarko zastupao u SAD gde je tokom Prvog svetskog rata o tome govorio. I postigao uspeh ne jedino kod pravoslavnih,
Str. 128
Dragan Veselinov
već i kod katoličkih i protestantskih vernika. Tada je po nalogu srbijanske kraljevske vlade bio i veliki Jugosloven i doprinosio je, kao i Mihailo Pupin, dolasku hiljada dobrovoljaca u Americi u Grčku radi sjedinjenja sa srbijanskom armijom. To mu se ne može oduzeti.
A ovo je stvarno „svetosavlje“
Navodno „svetosavlje“ je politička doktrina ekspanzije i učvršćavanja organizacije Srpske pravoslavne crkve na teritoriji Jugoslavije posle I svetskog rata. „Svetosavlje“ nije teološka doktrina Svetog Save već politika Crkve. Na ime „svetosavlje“ je verovatno najviše uticao teolog Dimitrije Najdanović svojim tekstom Svetosavska paralipomena iz 1932. godine kada je ustanovio i istoimeni časopis. Po političkoj orijentaciji bio je ljotićevac i sveo je svog Savu na fašizam.
Stvaranje Jugoslavije je bila idealna prilika da formirana Srpska pravoslavna crkva po naredbi Aleksandra I Karađorđevića o ujedinjenju svih pravoslavnih organizacija u jednu „srpsku“, iz 1920. godine, započne od ove godine da nesmetano širi svoju administrativnu mrežu i zahvaćene teritorije konzervira za Srbiju u slučaju raspada „trojedne kraljevine“. Ujedinjenje je završeno kupovinom kanonskog nadleštva ove crkve nad jurisdikcijom Carigradske patrijaršije nad makedonskim teritorijama za 800 hiljada franaka. Širenje Srpske pravoslavne crkve po „srpskim“ zemljama van šumadijskog jezgra teritorije kneževine Srbije (iz autokefalne Beogradske mitropolije od 1879. godine) je postalo puzajući oblik budućeg teritorijalnog proširenja države Srbije. Napred ide Crkva, a za njom stiže vojska. Stoga „svetosavlje“ štite svi pobornici Velike Srbije ma gde živeli. Otuda ujedinjene pravoslavne eparhije biraju ekspanzionističko ime za sebe. One neće Pravoslavnu crkvu u Srbiji ili u Kraljevini SHS već Srpsku pravoslavnu crkvu na prostoru Jugoslavije i univerzalnom prostoru sveta. O ovome sam u više navrata razgovarao sa Radovanom Bigovićem, dekanom Bogoslovskog fakulteta u Beogradu, tokom 2008/9. godine dok sam pisao Muhameda na Isusovom krstu i siguran sam da će oni koji su sa njim bili bliski posvedočiti da je bio sklon stavu da je naziv Srpske crkve trebalo lokalizovati na teritoriju Srbije.
Str. 129
Drugo izdanje – Moj Bog | Pitajte popa
Međutim, patrijarh u Beogradu do danas nije pokazao pod kojim imenom je crkva kojom on upravlja imenovana po tomosu: da li kao Srpska pravoslavna crkva ili Pravoslavna crkva Srbije ili kao Pravoslavna crkva u Kraljevini SHS. Ovo drugo po redu je možda izvesnije jer tomos mora odrediti teritoriju nadleštva crkve radi razgraničenja sa drugim pravoslavnim crkvama, a Kraljevina SHS je zbog Crne Gore i Vojvodine nejasno područje za drugačiju odluku vaseljenskog patrijarha. Imamo u vidu da vaseljenski patrijarh priznaje Crnogorsku mitropoliju za autokefalnu crkvu, a vojvođansku Sremsko-karlovačku mitropoliju ne samo za autokefalnu već i kao patrijarhat. Carigradsko oduzimanje patrijarhata Vojvodini u korist beogradske mitropolije ne mora biti verovatno. Do 1920. godine u Beogradu stoluje arhiepiskop beogradski i mitropolit Srbije dok u Sremskim Karlovcima stoluje – obratite dobro pažnju: Njegova ekselencija arhiepiskop pećki, mitropolit beogradsko-karlovački, patrijarh srpski. Vojvođanski je svesrpski. Ta titula je Aleksandrovim istupom u potpunosti prebačena na beogradskog mitropolita Dimitrija 1920. godine i od tada do danas boravi u ovom gradu. Uz to, ide i stogodišnja neistina da je srpska patrijaršija obnovljena tek tada 1920. godine kako bi se dalo na značaju dejstvu srbijanske vojske i krune i planovima „svetosavlja“. Ne, Patrijaršija je obnovljena u Sremskim Karlovcima 1848. godine izborom Josifa Rajačića za patrijarha i civilnog vođe Srpskog vojvodstva. On je zbog toga veći od svakog patrijarha u Beogradu od 1920. godine do danas, ali ne i od petorice crnogorskih Petrovića Njegoša pre njega, počev od vladike Danila I koji su bili šefovi nezavisne države. I nosili oružje bez mantije, Sv. Petar Cetinjski nije.
Dobijeni tomos od vaseljenskog patrijarha za ime i područje rada Srpske pravoslavne crkve u 1922. godini kanonski je osigurao da ova crkva izađe van granica prethodne Kraljevine
Str. 130
Dragan Veselinov
Srbije (da li je tako?) s obzirom na širinu Jugoslavije (Kraljevine SHS) i prelazi na sva područja u Jugoslaviji gde živi pravoslavno stanovništvo srpske i druge nacionalnosti. Ujedinjavanje svih prethodnih nezavisnih eparhija van Srbije u jednu patrijaršiju pod upravom Beograda (tobože Pećke patrijaršije) je u Jugoslaviji politički poduprto posebno Aleksandrom I Karađorđevićem bez koga ono ne bi uspelo. Aleksandar je Jugoslaviju shvatao kao nevidljivu Srbiju pod kontrolom srbijanskih oficira. Tek po atentatu na Stjepana Radića u Narodnoj skupštini Kraljevine SHS 1928. godine je počeo da federalistički razmišlja. Njegove banovine iz 1929. godine su bile prevarna imitacija federacije jer je od devet njih pet konstruisao sa srpskom etničkom većinom. Sa Zakonom o izborima narodnih poslanika iz 1931. godine je osigurao odgovarajuću etničku glasačku dominaciju pojačanu odredbom da će dve trećine mandata dobiti lista koja ima najveći broj glasova. Naredio je i javno glasanje umesto tajnog. I onemogućio je nacionalne manjine i regionalne partije da imaju kandidate. I zabranio je velikim nacionalnim partijama, Mačekovoj HSS, da pod tim imenima postoje i izlaze na izbore. Mačekova je partija već ranije popuštala pred Aleksandrom i uklonila iz svog naziva da je „republikanska“ i napustila je boljševičku Seljačku internacionalu u Moskvi kojoj se pridružila 1924. godine. Sada više nije htela da popušta. Zato je na izborima 1931. godine pobedila Aleksandrova generalska partija Petra Živkovića Jugoslovenska radikalna seljačka demokratija koja je „osvojila“ svih 305 poslaničkih mesta, a od 2 miliona i 324.395 hiljada izašlih birača za njega je glasalo svih 2 miliona 324.395 hiljada glasača. Ona je jedina „partija“ koja je izašla na izbore. Protiv takvog oblika demokratije i federalizma Srpska pravoslavna crkva izgleda da nije imala ništa protiv.
Zbog Aleksandrovog uništavanja države Crne Gore je bilo moguće pretvoriti autokefalnu arhiepiskopiju Crne Gore u deo Beogradske patrijaršije i njen status zadržati na nivo mitropolija. Srpska pravoslavna crkva je postala beogradski instrument obuzdavanja priznavanja nacionalnog bića Crno-
Str. 131
Drugo izdanje – Moj Bog | Pitajte popa
goraca i Makedonaca, kao i težnji crnogorskih Srba pristalica nezavisne Crne Gore, što je Aleksandar Karađorđević platio životom u atentatu Vlade Černozemskog u Marselju 1934. godine, dok sadašnji odnosi između Beograda – Podgorice – Skoplja pate od velikih zategnutosti. Razapeta je još uvek i Bosna i Hercegovina.
Kada Crkva skače
A kada je 1937. godine išao u Skupštinu na usvajanje Konkordat Kraljevine Jugoslavije sa Vatikanom, kojim je zajemčena katolička misijska evangelizacija naroda u Jugoslaviji, Srpska pravoslavna crkva se digla na noge protiv njega jer je njime napadnuta njena neformalna monopolska pozicija da se samo ona može širiti i izvoditi evangelizaciju u Jugoslaviji. Konkordat je pod pritiskom Milana Stojadinovića usvojen u Skupštini Jugoslavije sa 30 glasova više, ali do Senata u kojem većinu imaju Srbi na potvrdu nije stigao, jer bi tamo verovatno bio osporen. Sa uporednom „tajanstvenom“ smrću patrijarha Varnave Rosića, inače miljenika Aleksandrovog, nastala je u Srbiji atmosfera obračuna sa Vladom i Skupštinom koju je Crkva dodatno raspalila sa kolektivnom ekskomunikacijom iz Crkve svih pravoslavnih poslanika u Skupštini i Vladi Kraljevine koji su glasali za Konkordat. Ekskomunikaciju je organizovao Varnavin zamenik vladika Nikolaj Velimirović. Kurs ka širenju Srpske pravoslavne crkve je osiguran 1938. godine izborom mitropolita crnogorsko-primorskog Gavrila Dožića za patrijarha srpskog. On je Crnogorac sa Morače, koji je 1918. godine bio član marionetske Podgoričke skupštine i predvodio delegaciju njenih poslanika kod Aleksandra I u Beogradu donoseći mu radosnu vest da je dinastija Petrović Njegoš zbačena, Nikoli zabranjen dolazak u Crnu Goru, da Crna Gora prelazi u vlasništvo Srbije i da su Karađorđevići njihova dinastija.
Osim toga, Srpska pravoslavna crkva je sa emigracijom Srba ka drugim evropskim zemljama, Americi i Australiji postala interkontinentalna organizacija tako da je pojam „svetosavlja“ postao globe-trotter.
Str. 132
Dragan Veselinov
Nema govora da će se Srpska pravoslavna crkva zbog raspada Jugoslavije vratiti unutar granica Srbije. Nema govora da će ona promeniti svoje ime. Nema govora da će prestati da negira nacionalno biće Crnogoraca i Makedonaca i neće sa tim prestati makar vaseljenski patrijarh opozvao tomos iz 1922. godine i makar on priznao Makedonsku pravoslavnu crkvu i makar potvrdio svoje priznanje Crnogorske pravoslavne crkve iz XIX veka. I nema govora da će Srpska pravoslavna crkva prestati da koristi Srbe van Srbije u jugoslovenskom prostoru radi podrivanja političke stabilnosti napadnutih država. Nema nijednog ozbiljnog znaka da će se ijedna srpska pravoslavna eparhija van Srbije otcepiti od beogradskog stabla i osamostaliti ka autokefalnosti. Srpska pravoslavna crkva je danas izuzetno jaka budući da je deo politike Velike Srbije beogradske vlade. Otuda je ni nepovoljne istine o prošlosti njenih sadašnjih organizacionih jedinica ne uznemiravaju počev od činjenice da Sv. Sava nije od carigradskog patrijarha Manojla Sarantina dobio pisani tomos za osnivanje Žičke arhiepiskopije 1219. godine, da tomosa nije imala ni Dušanova Pećka patrijaršija osnovana 1346. godine sve do 1375. godine, a da je Dušana za cara u Skoplju 1346. godine proglasio bugarski patrijarh Simeon uz prisustvo srpskih episkopa.
Srpska pravoslavna crkva ne pokazuje da je brine to što njene dve istorijske organizacione jedinice nisu imale tomosa 151 godinu posle osnivanja. Ali ona danas zbog nedostatka vaseljenskog tomosa odriče pravo na samostalnost Makedonskoj crkvi, a Ukrajinskoj crkvi odriče samostalnost iako ova ima vaseljenski tomos. A Crnogorskoj crkvi odriče samostalnost jer ne priznaje crnogorsku naciju. Ona manevriše sa velikim samopouzdanjem sa protivrečnim argumentima zato što ima podršku Vlade Srbije koja se drži jezuitske politike „mača s medom“: bićeš onoliko autokefalan koliko te tvoj vladar brani i brani svoju teritoriju od drugog vladara i njegove crkve. Pobediće jača država, a ne crkva i tomos.
Sava je nacionalista? Sam Sava nije bio srpski nacionalista već raški utemeljivač Žičke arhiepiskopije otrgnute od Ohridske
Str. 133
Drugo izdanje – Moj Bog | Pitajte popa
nadbiskupije pod Grcima. On je bio iskreni hrišćanski prozelitista, hrišćanski „nacionalista“ u smislu manastirskog ostrva „Utopije“ Tomasa Mora i porodični patriota Nemanjića. On je 700 godine posle smrti zloupotrebljen od srpskih biskupa i studenata Bogoslovskog fakulteta radi kolonijalne politike Beograda i otimanja spoljnih teritorija u korist Srbije. To je još jedan razlog zbog kojeg Bogoslovskom fakultetu nije mesto na Univerzitetu u Beogradu.
Pokažite mi ijedan tekst, jednu rečenicu gde je Sava rekao da je on nacionalno Srbin! Njegov hilandarski biograf Domentijan nikada nije Savu nazvao Srbinom niti je u Žitiju o Sv. Savi iz 1243. godine ikada pomenuo da postoje Srbi i srpski narod. Pokažite mi u Savinoj biografiji Stefana Nemanje jednu rečenicu gde je Sava nazvao nemanjićke župe posede Srbijom i objavio program „svetosavskog ujedinjenja“ od Budima do Soluna i od Banata do Jadrana (bez Pelješca, Dušan će ga prodati Dubrovniku)! Ako je i znao u XIII veku za reč „nacija“, onda bi to bio dokaz da je ili bio ili je čuo za Parizski univerzitet, Oksford i Kembridž, gde se ova reč koristila za udruženja studenata različitog narodnog i teritorijalnog porekla i nizašta više. I ta su udruženja često bila protiv regulacije univerziteta od strane kralja i biskupa. I profesora teologa, doktora. Za ovo bi morao da zna bar Justin Popović jer je bio tamo.
Nije Sava štap uperio ni na jednu teritoriju van Raške osim na one gde su bili posedi Nemanjića, na Vukanovu Zetu i njegov Hum kojim nije hteo da vlada. On ne govori o srpskoj naciji niti zna da država može biti išta drugo do svojina njegove porodice napunjena krotkim hrišćanskim narodom. Njegova država nije „srpska“ već nemanjićka, a „srbi“ su sporadično ime za pojedine zemljoradničke „poreske“ obveznike. U svojoj državi Sava jeste varvarski istrebljivao bogumile mada su bili „srbi“, ali nije poznato da je oca i braću Vukana i Stefana Prvovenčanog huškao na okolne slovenske narode iako je Stefan Nemanja bio antigradski „mongol“ i gajio imperijalne namere prema Konstantinopolisu. Kao i kraljevi
Str. 134
Dragan Veselinov
Stefan Prvovenčani, kao i Milutin Nemanjić, kao i Stefan Dečanski, kao i car Dušan Nemanjić sa svojih 13 ratova protiv Vizantinaca i predsmrtnim pokušajem da ga sa 80 hiljada vojnika osvoji. Sava je princ evropske dinastije srednjeg veka kakvih u ondašnjoj Evropi ima nekoliko stotina i kao ni oni, ni on se ne zanosi „pravom naroda“ na suverenitet i narodno ujedinjenje. Nije Srbija iz XIII veka svojina srpskog naroda u smislu XIX veka.
U XIII veku postoji u Evropi samo jedna globalna nacija: hrišćani, razlomljeni na blizu 1000 kraljevina, kneževina, baronata, vojvodstava, grofovija, župa, slobodnih gradova, aristokratskih republika i drugih stepena vlasti. Hrišćanstvo je prva globalna ideologija na svetu, a ne nacija.
Uprkos naporima vladika Justina Popovića i Nikolaja Velimirovića da objasne u čemu je „svetosavlje“ navodna zasebna teološka doktrina, nisu je uspeli opisati. Sava ćuti iako ga Justin veliča govoreći da je originalnost Sv. Save u tome što „je njegov život bio neprekidno služenje Bogu, neprekidno bogosluženje“! Justin Savu drži za idiota, to je doktrina?! Jedino što su Popović, Velimirović, Radović, Atanasije Jevtić i drugi savoslavijani nepobitno utvrdili je samo to da Srbi imaju porodičnu svetosavsku krsnu slavu i badnjak, dok je okolni hrišćani i Rusi nemaju. A ni to, ipak, nije potpuno tačno jer se ova slava može naći i kod Makedonaca, Crnogoraca, albanskih katolika, katoličkih Dalmatinaca, Roma, nekih muslimana i drugih. I ova slava svakako nije hrišćanska doktrina već predhrišćansko slovensko paganstvo uz medovinu i vatru. I zato nam je tako i draga jer nas vezuje za očeve više od hrišćanstva. Hrišćanstvo je uljez u našoj istoriji?
Tako je „svetosavlje“ ime za politički program Crkve iz XX veka i ništa više. Ono što je Velika Srbija za političare, to je „svetosavlje“ za popove.
Serena Grandi je bila jedna od najvećih zvijezda talijanskog filma 1980-ih – simbol glamura, erosa i one “italijanske” karizme koja puni kadar čak i kad šuti. Rođena kao Serena Faggioli 1958. u Bologni, uopće nije krenula iz umjetničkog svijeta: radila je kao računalna programerka i školovala se za laboratorijsku tehničarku, ali ju je filmska scena brzo “namirisala” jer je imala ono nešto – pogled, držanje, sigurnost.
U ranim 80-ima počela je dobivati uloge koje su naglašavale njezinu senzualnost, ali nije bila samo “lijepo lice”: znala je dati liku humor, toplinu i emociju. Pravi preokret došao je s Tinto Brassem i filmom “Miranda” (1985), koji ju je pretvorio u ikonu pop-kulture. Ipak, nije ostala zarobljena u jednom žanru – glumila je i u trilerima te hororima, posebno se ističe kultni “Deliria/StageFright”, gdje je pokazala ranjivost i glumačku širinu.
Kasnije, 90-ih, povukla se zbog majčinstva i rođenja sina Edoarda, a kroz godine je prolazila i kroz krize i probleme, ali se vraćala – jer prava zvijezda ne nestaje, nego mijenja oblik. Sažetak cijelog teksta je jednostavan: od “obične” djevojke iz Bologne do legende jedne ere, Serena Grandi je priča o upornosti, reinvenciji i tome kako se šarm može održati i kad se reflektori ugase.
Jeste li ikada pokušavali da se setite kako se zove neki film? I uspete da se setite imena glumca, glumice, ili čak dva glumca ili glumice i samo ne možete da se setite filma? E, pa sada je lako rešiti misteriju u samo nekoliko klikova.
Ovih dana funkcionišem malo kao advent kalendar, svaki dan izbacim nešto novo, ali istina je da sam se malo vežbao, da sam učio programiranje, igrao se sa spajanjem različitih tehnologija… i odabrao da rešavam male probleme koji nikome neće promeniti život, ali će ga učiniti malo lakšim. 
Jugofilm.online je filmska baza sa više od 7.500 filmova i skoro 20.000 glumaca sa današnjeg prostora bivše Jugoslavije. Zamislite to kao IMDB, ali posvećen isključivo našim legendarnim filmovima i nezaboravnim licima koja su obeležila generacije.
• Setili se scene, ali ne i filma? Pretražite po glumcima i pronađite ga za tren!
Unesite jednog glumca ili glumicu i smanjite broj filmova, unesite drugu osobu i suzite pretragu još više.
• Znate da je Bata Živojinović igrao sa nekim, ali kim? Otkrijte da je Bata sa Pavlom Vuisićem snimio čak 38 filmova!
• Kviz veče sa prijateljima? Impresonirajte ih znanjem da je Velimir Bata Živojinović snimio neverovatnih 199 filmova ili da je Žilnik režirao čak 41!
O projektu možete pročitati više: https://lazarcovs.com/…/ko-to-tamo-glumi-otkrijte…/
A sam sajt dostupan je na: http://jugofilm.online/
Svi podaci su iz TMDB baze, tako da sajt zna koliko zna i ona. Imam u planu da je dopunim u jednom trenutku bazom FCS-a. Ali do tada, uživajte u ovome.
ANALIZA
Ovaj film ulazi direktno tamo gde većina umetnosti stane da se premišlja — u onaj mrak strasti koji je i lep i opasan, kao nož u svilenoj futroli. Ošima ga snima kao ritual, kao koridu u kojoj su telo i želja jedini borci, bez publike, bez sudije. Stari svet Japana, sa svojim pravilima, mirisima i tišinom, sudara se sa ludačkom intimom dvoje ljudi koji se isključuju iz društva, kao da im više ne pripada. To je film koji te tera da se zapitaš koliko ljubav izdrži pre nego što postane posedovanje, i koliko želja izdrži pre nego što pojede sopstveni objekat.
Sada i Kiči su kao dve osobe koje beže iz svakodnevice pravo u vatru. Njihova strast je brza, sirova, neumoljiva, kao da svaki dodir mora biti jači od prethodnog. To je stara, arhetipska priča — eros koji se usijava dok ne pukne. Ništa tu nije romantično u klasičnom smislu; ovo je eros kao sila prirode, kao poplava, kao oluja. U tradicionalnom, istočnjačkom smislu — ljubav kao potpuno gubljenje granica. U savremenom, skeptičnom smislu — ludilo koje razara i čini da se zapitaš ko tu koga vodi, a ko koga gubi.
Završnica, sa telom, krvlju i rečenicom „nas dvoje zauvek“, stoji kao upozorenje: kad dve duše pokušaju da postanu jedna, negde nešto mora pući. Film to ne uvija, ne moralizira, ne štedi — samo ti pokaže. To je njegov šok, njegova lepota i njegova poenta. A istovremeno, ima nešto uznemirujuće iskreno u tome: ljudi su oduvek pokušavali da zarobe trenutak ljubavi. Sada Abe je samo otišla do apsolutnog kraja te ideje.
Ovaj dokument analizira centralnu tezu iznesenu u članku Marka Vernona, koja ističe zajedničku zabrinutost pesnika Vilijama Blejka i pionirskog kvantnog fizičara Vernera Hajzenberga. Obojica su, iako iz različitih epoha i disciplina, upozoravali da naučni metod, uprkos svojoj moći da omogući intervenciju u svetu, istovremeno rizikuje da nas odvoji od same stvarnosti.
Ključni problem leži u naučnoj metodi generalizacije — izvođenju opštih zakona iz pojedinačnih opažanja. Blejk je ovaj pristup nazvao „jedinstvenom vizijom“ (single vision), reduktivnim načinom opažanja koji zanemaruje živopisne pojedinosti stvarnosti. Slično tome, Hajzenberg je primetio da nauka zahteva „idealizaciju i preciznu definiciju“ kako bi svet učinila podložnim matematičkoj analizi, ali je upozorio da se „kroz ovaj proces… neposredna veza sa stvarnošću gubi“. Prema obojici, posledica je da u takvom modelu „stvarnost biva izgubljena“. Kao rešenje, i pesnik i fizičar sugerišu da se jedino kroz poeziju i imaginaciju može ponovo uspostaviti veza sa konkretnim i živopisnim aspektima stvarnosti. Blejkova kritika, važno je napomenuti, nije bila usmerena protiv nauke kao takve, već protiv davanja isključivog primata racionalističkim objašnjenjima.
Iako se pesnik Vilijam Blejk često percipira kao protivnik nauke, što se zaključuje iz njegove poznate fraze „Jedinstvena vizija i Njutnov san“ („Single vision and Newton’s sleep“), njegov stav je bio znatno složeniji. Vernon ističe da Blejk nije u potpunosti odbacivao nauku, što potvrđuju i njegovi citati:
Blejkova primedba, stoga, nije bila usmerena na nauku samu po sebi, već na tendenciju da se racionalnom objašnjenju da isključivi primat. Njegova kritika je bila usmerena protiv onoga što bi se modernim rečnikom nazvalo „redukcionizmom“.
Srž Blejkove zamerke leži u uverenju da se svet ne može najbolje razumeti kroz generalizacije. Logika iza ovog stava je sledeća:
Generalizacije su dedukcije o prirodi stvari, izvedene iz primera i slučajeva. To je induktivni korak, i proces se povlači iz stvarnosti u model stvarnosti. Ovaj pokušaj da se stvari razumeju nas, dakle, udaljava od njih.
Blejk je ovu tendenciju ka preteranom racionalizmu i generalizaciji video u radu dve ključne figure svog doba:
Vernon povlači direktnu paralelu između Blejkovih ideja i uvida Vernera Hajzenberga, jednog od osnivača kvantne fizike. Hajzenberg je izneo sličnu kritiku naučnog metoda, tvrdeći da nauka, da bi funkcionisala, mora stvoriti verziju stvarnosti koja je podložna matematičkoj analizi. Ovaj proces ima svoju cenu:
Kroz ovaj proces idealizacije i precizne definicije neposredna veza sa stvarnošću se gubi.
I Blejk i Hajzenberg su delili zabrinutost da ovaj moćni metod, ako se ne kontroliše, dovodi do stvaranja modela u kojem se, prema Hajzenbergovim rečima, „stvarnost gubi“.
Prema autorovoj sintezi, i pesnik i fizičar su ponudili slično rešenje za opasnost od „jedinstvene vizije“ nauke. Smatrali su da je jedini način da se ponovo povežemo sa „živopisnim pojedinostima“ (vivid particulars) stvarnosti kroz angažovanje poezije i imaginacije. One omogućavaju pristup dimenzijama iskustva koje izmiču generalizujućim i apstraktnim modelima nauke.
U komentaru na članak, Brajan Balk (Brian Balke) nudi dodatna razmišljanja koja proširuju centralnu temu:
Bits of wisdom, images, postcards, stuff I feel the need to share
Psychoanalysis, Japanese cinema, and psychotherapy
The Diary of a Teenage Comedy Freak - and a ruddy whole lot more
Recommended Books, Comics, & Films
Susie Diamond sang here
Dope Blog for Music Junkies
Why Evolution is True is a blog written by Jerry Coyne, centered on evolution and biology but also dealing with diverse topics like politics, culture, and cats.
ВіршованіДумки
Philosophy, One Thousand Words at a Time
Neuroscience and psychology news and views.
A website for language lovers
Webzine
The Official Blog of the American Philosophical Association
Cartoons by John Atkinson. ©John Atkinson, Wrong Hands
Internet azil
Perica Penev 