humano capite. Eorum prodigiorum causa supplicatio unum diem habita, et consules rebus diuinis operam dederunt placatisque diis in prouincias profecti sunt: Aelius cum Heluio praetore in Galliam; exercitumque ab L. Lentulo acceptum, quem dimittere debebat, praetori tradidit, ipse nouis legionibus quas secum adduxerat bellum gesturus; neque memorabilis rei quicquam gessit. T. Quinctius alter consul maturius quam priores soliti erant consules a Brundisio cum tramisisset, Corcyram tenuit cum octo milibus peditum, equitibus quingentis. Ab Corcyra in proxima Epiri quinqueremi traiecit et in castra Romana magnis itineribus contendit. Inde Uillio dimisso paucos moratus dies, dum se copiae ab Corcyra adsequerentur, consilium habuit, utrum recto itinere per castra hostium uim facere conaretur an ne temptata quidem re tanti laboris ac periculi per Dassaretios potius Lyncumque tuto circuitu Macedoniam intraret; uicissetque ea sententia ni timuisset ne, cum a mari longius recessisset emisso e manibus hoste, si, quod antea fecerat, solitudinibus siluisque se tutari rex uoluisset, sine ullo effectu aestas extraheretur. Utcumque esset igitur illo ipso tam iniquo loco adgredi hostem placuit. Sed magis fieri id placebat quam quomodo fieret satis expediebant;
+
+
+
+
+
+ Diesque quadraginta sine ullo conatu sedentes in conspectu hostium absumpserant. Inde spes data Philippo est per Epirotarum gentem temptandae pacis; habitoque concilio delecti ad eam rem agendam Pausanias praetor et Alexander magister equitum consulem et regem, ubi in artissimas ripas Aous cogitur amnis, in conloquium adduxerunt. Summa postulatorum consulis erat: praesidia ex ciuitatibus rex deduceret; iis quorum agros urbesque populatus esset, redderet res quae comparerent; ceterorum aequo arbitrio aestimatio fieret. Philippus aliam aliarum ciuitatium condicionem esse respondit: quas ipse cepisset, eas liberaturum; quae sibi traditae a maioribus essent, earum hereditaria ac iusta possessione non excessurum. Si quas quererentur belli clades eae ciuitates cum quibus bellatum foret, arbitro quo uellent populorum cum quibus pax utrisque fuisset se usurum. Consul nihil ad id quidem arbitro aut iudice opus esse dicere: cui enim non apparere ab eo qui prior arma intulisset iniuriam ortam, nec Philippum ab ullis bello lacessitum priorem uim omnibus fecisse? Inde cum ageretur quae ciuitates liberandae essent, Thessalos primos omnium nominauit consul. Ad id uero adeo accensus indignatione est rex ut exclamaret 'quid uicto grauius imperares, T. Quincti?' atque ita se ex conloquio proripuit; et temperatum aegre est quin missilibus, quia dirempti medio amni fuerant, pugnam inter se consererent. Postero die per excursiones ab stationibus primo in planitie satis ad id patenti multa leuia commissa proelia sunt; deinde recipientibus se regiis in arta et confragosa loca auiditate accensi certaminis eo quoque Romani penetrauere. Pro his ordo et militaris disciplina et genus armorum erat, aptum tegendis corporibus; pro hoste loca et catapultae ballistaeque in omnibus prope rupibus quasi in muro dispositae. Multis hinc atque illinc uolneribus acceptis cum etiam, ut in proelio iusto, aliquot cecidissent, nox pugnae finem fecit.
+
+
+
+
+
+ Cum in hoc statu res esset, pastor quidam a Charopo principe Epirotarum missus deducitur ad consulem. Is se in eo saltu qui regiis tum teneretur castris armentum pascere solitum ait omnes montium eorum anfractus callesque nosse. Si secum aliquos consul mittere uelit, se non iniquo nec perdifficili aditu super caput hostium eos educturum. Haec ubi consul audiuit, percunctatum ad Charopum mittit satisne credendum super tanta re agresti censeret: Charopus renuntiari iubet, ita crederet ut suae potius omnia quam illius potestatis essent. Cum magis uellet credere quam auderet mixtumque gaudio et metu animum gereret, auctoritate motus Charopi experiri spem oblatam statuit et, ut auerteret regem ab suspicione, biduo insequenti lacessere hostem dispositis ab omni parte copiis succedentibusque integris in locum defessorum non destitit. Quattuor milia inde lecta peditum et trecentos equites tribuno militum tradit. Equites quoad loca patiantur ducere iubet: ubi ad inuia equiti uentum sit, in planitie aliqua locari equitatum, pedites qua dux monstraret uiam ire; ubi, ut polliceatur, super caput hostium peruentum sit, fumo dare signum nec antea clamorem tollere quam ab se signo recepto pugnam coeptam arbitrari posset. Nocte itinera fieri iubet—et pernox forte luna erat—: interdiu cibi quietisque sumeret tempus. Ducem promissis in gentibus oneratum, si fides exstet, uinctum tamen tribuno tradit. His copiis ita dimissis eo intentius Romanus undique instat, [capit] stationes.
+
+
+
+
+
+ Interim die tertio cum uerticem quem petierant Romani cepisse ac tenere se fumo significarent, tum uero trifariam diuisis copiis consul ualle media cum militum robore succedit, cornua dextra laeuaque admouet castris; nec segnius hostes obuiam eunt. Et dum auiditate certaminis prouecti extra munitiones pugnant, haud paulo superior est Romanus miles et uirtute et scientia et genere armorum: postquam multis uolneratis interfectisque recepere se regii in loca aut munimento aut natura tuta, uerterat periculum in Romanos temere in loca iniqua nec faciles ad receptum angustias progressos. Neque impunita temeritate inde recepissent sese, ni clamor primum ab tergo auditus, dein pugna etiam coepta amentes repentino terrore regios fecisset. Pars in fugam effusi sunt; pars magis quia locus fugae deerat quam quod animi satis esset ad pugnam cum substitissent, ab hoste et a fronte et ab tergo urgente circumuenti sunt. Deleri totus exercitus potuit si fugientes persecuti uictores essent; sed equitem angustiae locorumque asperitas, peditem armorum grauitas impediit. Rex primo effuse ac sine respectu fugit; dein quinque milium spatium progressus cum ex iniquitate locorum, id quod erat, suspicatus esset sequi non posse hostem, substitit in tumulo quodam dimisitque suos per omnia iuga uallesque qui palatos in unum colligerent. Non plus duobus milibus hominum amissis cetera omnis multitudo, uelut signum aliquod secuta, in unum cum conuenisset, frequenti agmine petunt Thessaliam. Romani quoad tutum fuit insecuti caedentes spoliantesque caesos castra regia, etiam sine defensoribus difficili aditu, diripiunt; atque ea nocte in suis castris manserunt.
+
+
+
+
+
+ Postero die consul per ipsas angustias quas inter ualle se flumen insinuat hostem sequitur. Rex primo die ad castra Pyrrhi peruenit; locus quem ita uocant est in Triphylia terrae Molottidis. Inde postero die—ingens iter agmini, sed metus urgebat—in montes Lyncon perrexit. Ipsi Epiri sunt, interiecti Macedoniae Thessaliaeque: latus, quod uergit in Thessaliam, oriens spectat, septentrio a Macedonia obicitur. Uestiti frequentibus siluis sunt; iuga summa campos patentes aquasque perennes habent. Ibi statiuis rex per aliquot dies habitis fluctuatus animo est utrum protinus in regnum se reciperet an praeuerti in Thessaliam posset. Inclinauit sententia ut in Thessaliam agmen demitteret, Triccamque proximis limitibus petit; inde obuias urbes raptim peragrauit. Homines qui sequi possent sedibus excibat, oppida incendebat. Rerum suarum quas possent ferendarum secum dominis ius fiebat, cetera militis praeda erat; nec quod ab hoste crudelius pati possent reliqui quicquam fuit quam quae ab sociis patiebantur. Haec etiam facienti Philippo acerba erant, sed e terra mox futura hostium corpora saltem eripere sociorum uolebat. Ita euastata oppida sunt Phacium iresiae Euhydrium Eretria Palaepharsalus. Pheras cum peteret exclusus, quia res egebat mora si expugnare uellet nec tempus erat, omisso incepto in Macedoniam transcendit; nam etiam Aetolos adpropinquare fama erat. Qui audito proelio quod circa amnem Aoum factum erat, proximis prius euastatis circa Sperchias et Macran quam uocant Comen, transgressi inde in Thessaliam C imenes et Angeias primo impetu potiti sunt. A Metropoli, dum uastant agros, concursu oppidanorum ad tuenda moenia facto repulsi sunt. Callithera inde adgressi similem impetum oppidanorum pertinacius sustinuerunt; compulsisque intra moenia qui eruperant, contenti ea uictoria, quia spes nulla admodum expugnandi erat, abscesserunt. Teuma inde et Celathara uicos expugnant diripiuntque; Acharras per deditionem receperunt. Xyniae simili metu a cultoribus desertae sunt. Hoc sedibus suis extorre agmen in praesidium incidit quod ad Thaumacum quo tutior frumentatio esset ducebatur: incondita inermisque multitudo, mixta et imbelli turba, ab armatis caesa est; Xyniae desertae diripiuntur. Cyphaera inde Aetoli capiunt, opportune Dolopiae imminens castellum. Haec raptim intra paucos dies ab Aetolis gesta. Nec Amynander atque Athamanes post famam prosperae pugnae Romanorum quieuerunt.
+
+
+
+
+
+ Ceterum Amynander, quia suo militi parum fidebat, petito a consule modico praesidio cum Gomphos peteret, oppidum protinus nomine Phaecam, situm inter Gomphos faucesque angustas quae ab Athamania Thessaliam dirimunt, ui cepit. Inde Gomphos adortus , et per aliquot dies summa ui tuentes urbem, cum iam scalas ad moenia erexisset, eo dem metu perpulit ad deditionem. Haec traditio Gomphorum ingentem terrorem Thessalis intulit. Dedidere deinceps sese qui Argenta quique Pherinium et Timarum et Ligynas et Strymonem et Lampsum habent aliaque castella iuxta ignobilia. Dum Athamanes Aetolique submoto Macedonum metu in aliena uictoria suam praedam faciunt Thessaliaque ab tribus simul exercitibus incerta quem hostem quemue socium crederet uastatur, consul faucibus quas fuga hostium aperuerat in regionem Epiri transgressus, etsi probe scit cui parti Charopo principe excepto Epirotae fauissent, tamen quia ab satisfaciendi quoque cura imperata enixe facere uidet, ex praesenti eos potius quam ex praeterito aestimat habitu et ea ipsa facilitate ueniae animos eorum in posterum conciliat. Missis deinde nuntiis Corcyram ut onerariae naues in sinum uenirent Ambracium, ipse progressus modicis itineribus quarto die in monte Cercetio posuit castra, eodem Amynandro cum suis auxiliis adcito, non tam uirium eius egens quam ut duces in Thessaliam haberet. Ab eodem consilio et plerique Epirotarum uoluntarii inter auxilia accepti.
+
+
+
+
+
+ Primam urbem Thessaliae Phaloriam est adgressus. Duo milia Macedonum in praesidio habebat, qui primo summa ui restiterunt, quantum arma, quantum moenia tueri poterant; sed oppugnatio continua, non nocte non die remissa, cum consul in eo uerti crederet ceterorum Thessalorum animos si primi uim Romanam non sustinuissent, uicit pertinaciam Macedonum. Capta Phaloria legati a Metropoli et a Cierio dedentes urbes uenerunt: uenia iisdem petentibus datur; Phaloria incensa ac direpta est. Inde Aeginium petit; quem locum cum uel modico praesidio tutum ac prope inexpugnabilem uidisset, paucis in stationem proximam telis coniectis ad Gomphorum regionem agmen uertit. Degressusque in campos Thessaliae, cum iam omnia exercitui deessent, quia Epirotarum pepercerat agris, explorato ante utrum Leucadem an sinum Ambracium onerariae tenuissent, frumentatum Ambraciam in uicem cohortes misit; et est iter a Gomphis Ambraciam sicut impeditum ac difficile, ita spatio perbreui. Intra paucos itaque dies transuectis a mari commeatibus repleta omni rerum copia sunt castra. Inde Atragem est profectus. Decem ferme milia ab Larisa abest; ex Perrhaebia oriundi sunt; sita est urbs super Peneum amnem. Nihil trepidauere Thessali ad primum aduentum Romanorum; et Philippus sicut in Thessaliam ipse progredi non audebat, ita intra Tempe statiuis positis, ut quisque locus ab hoste temptabatur praesidia per occasiones submittebat.
+
+
+
+
+
+ Sub idem fere tempus quo consul aduersus Philippum primum in Epiri faucibus posuit castra, et L. Quinctius frater consulis, cui classis cura maritimaeque orae imperium mandatum ab senatu erat, cum duabus quinqueremibus Corcyram trauectus, postquam profectam inde classem audiuit nihil morandum ratus, cum ad Samen insulam adsecutus esset, dimisso Liuio, cui successerat, tarde inde ad Maleum trahendis plerumque remulco nauibus quae cum commeatu sequebantur peruenit. A Maleo iussis ceteris quantum maxime possent maturare sequi ipse tribus quinqueremibus expeditis Piraeum praecedit accepitque naues relictas ibi ab L. Apustio legato ad praesidium Athenarum. Eodem tempore duae ex Asia classes profectae, una cum Attalo rege—eae quattuor et uiginti quinqueremes erant—, Rhodia altera uiginti nauium tectarum; Acesimbrotus praeerat. Hae circa Andrum insulam classes coniunctae Euboeam inde exiguo distantem freto traiecerunt. Carystiorum primum agros uastarunt; deinde, ubi Carystus praesidio a Chalcide raptim misso firma uisa est, ad Eretriam accesserunt. Eodem et L. Quinctius cum iis nauibus quae Piraei fuerant Attali regis aduentu audito uenit, iussis ut quaeque ex sua classe uenissent naues Euboeam petere. Eretria summa ui oppugnabatur; nam et trium iunctarum classium naues omnis generis tormenta machinasque ad urbium excidia secum portabant et agri adfatim materiae praebebant ad noua molienda opera. Oppidani primo haud impigre tuebantur moenia; dein fessi uolneratique aliquot, cum et muri partem euersam operibus hostium cernerent, <. . .ut. . .> ad deditionem inclinarent. Sed praesidium erat Macedonum, quos non minus quam Romanos metuebant, et Philocles regius praefectus a Chalcide nuntios mittebat se in tempore adfuturum si sustinerent obsidionem. Haec mixta metu spes ultra quam uellent aut quam possent trahere eos tempus cogebat; deinde, postquam Philoclen repulsum trepidantemque refugisse Chalcidem acceperunt, oratores extemplo ad Attalum ueniam fidemque eius petentes miserunt. Dum in spem pacis intenti segnius munera belli obeunt et ea modo parte qua murus dirutus erat ceteris neglectis stationes armatas opponunt, Quinctius noctu ab ea parte quae minime suspecta erat impetu facto scalis urbem cepit. Oppidanorum omnis multitudo cum coniugibus ac liberis in arcem confugit, deinde in deditionem uenit. Pecuniae aurique et argenti haud sane multum fuit; signa tabulae priscae artis ornamentaque eius generis plura quam pro urbis magnitudine aut opibus ceteris inuenta.
+
+
+
+
+
+ Carystus inde repetita, unde priusquam e nauibus copiae exponerentur omnis multitudo urbe deserta in arcem confugit. Inde ad fidem ab Romano petendam oratores mittunt. Oppidanis extemplo uita ac libertas concessa est: Macedonibus nummi treceni in capita statutum pretium est et ut armis traditis abirent. Hac summa redempti inermes in Boeotiam traiecti. Nauales copiae duabus claris urbibus Euboeae intra dies paucos captis circumuectae Sunium, Atticae terrae promunturium, Cenchreas Corinthiorum emporium petierunt. Consul interim omnium spe longiorem atrocioremque oppugnationem habuit, et ea qua minimum credidisset resistebant hostes. Nam omnem laborem in muro crediderat diruendo fore: si aditum armatis in urbem patefecisset, fugam inde caedemque hostium fore, qualis captis urbibus fieri solet; ceterum postquam parte muri arietibus decussa per ipsas ruinas transcenderunt in urbem armati, illud principium uelut noui atque integri laboris fuit. Nam Macedones qui in praesidio erant et multi et delecti, gloriam etiam egregiam rati si armis potius et uirtute quam moenibus urbem tuerentur, conferti pluribus introrsus ordinibus acie firmata, cum transcendere ruinas sensissent Romanos, per impeditum ac difficilem ad receptum locum expulerunt. Id consul aegre passus nec eam ignominiam ad unius modo oppugnandae moram urbis sed ad summam uniuersi belli pertinere ratus, quod ex momentis paruarum plerumque rerum penderet, purgato loco qui strage semiruti muri cumulatus erat, turrem ingentis altitudinis magnam uim armatorum multiplici tabulato portantem promouit et cohortes in uicem sub signis quae cuneum Macedonum—phalangem ipsi uocant—, si possent, ui perrumperent emittebat. Sed ad loci angustias, haud late patente interuallo diruti muri, genus armorum pugnaeque hosti aptius erat. Ubi conferti hastas ingentis longitudinis prae se Macedones obiecissent, uelut in constructam densitate clipeorum testudinem Romani pilis nequiquam emissis cum strinxissent gladios, neque congredi propius neque praecidere hastas poterant et, si quam incidissent aut praefregissent, hastile fragmento ipso acuto inter spicula integrarum hastarum uelut uallum explebat. Ad hoc et muri pars utraque integra tuta praestabat latera nec ex longo spatio aut cedendum aut impetus faciendus erat, quae res turbare ordines solet. Accessit etiam fortuita res ad animos eorum firmandos; nam cum turris per aggerem parum densati soli ageretur, rota una in altiorem orbitam depressa ita turrim inclinauit ut speciem ruentis hostibus trepidationemque insanam superstantibus armatis praebuerit.
+
+
+
+
+
+ Cum parum quicquam succederet, consul minime aequo animo comparationem militum generisque armorum fieri patiebatur, simul nec maturam expugnandi spem nec rationem procul a mari et in euastatis belli cladibus locis hibernandi ullam cernebat. Itaque relicta obsidione, quia nullus in tota Acarnaniae atque Aetoliae ora portus erat qui simul et omnes onerarias quae commeatum exercitui portabant caperet et tecta ad hibernandum legionibus praeberet, Anticyra in Phocide in Corinthium uersa sinum ad id opportunissime sita uisa, quia nec procul Thessalia hostiumque locis aberat et ex aduerso Peloponnesum exiguo maris spatio diuisam, ab tergo Aetoliam Acarnaniamque, ab lateribus Locridem ac Boeotiam habebat. Phocidis primo impetu Phanoteam sine certamine cepit. Anticyra haud multum in oppugnando morae praebuit. Ambrysus inde Hyampolisque receptae. Daulis, quia in tumulo excelso sita est, nec scalis nec operibus capi poterat: lacessendo missilibus eos qui in praesidio erant cum ad excursiones elicuissent, refugiendo in uicem insequendoque et leuibus sine effectu certaminibus eo neglegentiae et contemptus adduxerunt ut cum refugientibus in portam permixti impetum Romani facerent. Et alia ignobilia castella Phocidis terrore magis quam armis in potestatem uenerunt. Elatia clausit portas nec, nisi ui cogerentur, recepturi moenibus uidebantur aut ducem aut exercitum Romanum.
+
+
+
+
+
+ Elatiam obsidenti consuli rei maioris spes adfulsit, Achaeorum gentem ab societate regia in Romanam amicitiam auertendi. Cycliadan principem factionis ad Philippum trahentium res expulerunt; Aristaenus, qui Romanis gentem iungi uolebat, praetor erat. Classis Romana cum Attalo et Rhodiis Cenchreis stabat parabantque communi omnes consilio Corinthum oppugnare. Optimum igitur ratus est, priusquam eam rem adgrederentur, legatos ad gentem Achaeorum mitti pollicentes, si ab rege ad Romanos defecissent, Corinthum contributuros in antiquum gentis concilium. Auctore consule legati a fratre eius L. Quinctio et Attalo et Rhodiis et Atheniensibus ad Achaeos missi. Sicyone datum est iis concilium. Erat autem non admodum simplex habitus inter Achaeos animorum: terrebat Nabis Lacedaemonius, grauis et adsiduus hostis; horrebant Romana arma; Macedonum beneficiis et ueteribus et recentibus obligati erant; regem ipsum suspectum habebant pro eius crudelitate perfidiaque, neque ex iis quae tum ad tempus faceret aestimantes grauiorem post bellum dominum futurum cernebant. Neque solum quid in senatu quisque ciuitatis suae aut in communibus conciliis gentis pro sententia dicerent ignorabant, sed ne ipsis quidem secum cogitantibus quid uellent aut quid optimum putarent satis constabat. Ad homines ita incertos introductis legatis potestas dicendi facta est. Romanus primum legatus L. Calpurnius, deinde Attali regis legati, post eos Rhodii disseruerunt; Philippi deinde legatis potestas dicendi facta est; postremi Athenienses, ut refellerent Macedonum dicta, auditi sunt. Ii fere atrocissime in regem, quia nulli nec plura nec tam acerba passi erant, inuecti sunt. Et illa quidem contio sub occasum solis tot legatorum perpetuis orationibus die absumpto dimissa est.
+
+
+
+
+
+ Postero die aduocatur concilium; ubi cum per praeconem, sicut Graecis mos est, suadendi si quis uellet potestas a magistratibus facta esset nec quisquam prodiret, diu silentium aliorum alios intuentium fuit. Neque mirum si, quibus sua sponte uolutantibus res inter se repugnantes obtorpuerant quodam modo animi, eos orationes quoque insuper turbauerant utrimque quae difficilia essent promendo admonendoque per totum diem habitae. Tandem Aristaenus praetor Achaeorum, ne tacitum concilium dimitteret, 'ubi' inquit 'illa certamina animorum, Achaei, sunt, quibus in conuiuiis et circulis, cum de Philippo et Romanis mentio incidit, uix manibus temperatis? Nunc in concilio ad eam rem unam indicto, cum legatorum utrimque uerba audieritis, cum referant magistratus, cum praeco ad suadendum uocet, obmutuistis. Si non cura salutis communis, ne studia quidem, quae in hanc aut in illam partem animos uestros inclinarunt, uocem cuiquam possunt exprimere? Cum praesertim nemo tam hebes sit qui ignorare possit dicendi ac suadendi quod quisque aut uelit aut optimum putet nunc occasionem esse, priusquam quicquam decernamus: ubi semel decretum erit, omnibus id, etiam quibus ante displicuerit, pro bono atque utili fore defendendum.' haec adhortatio praetoris non modo quemquam unum elicuit ad suadendum sed ne fremitum quidem aut murmur contionis tantae ex tot populis congregatae mouit.
+
+
+
+
+
+ Tum Aristaenus praetor rursus: 'non magis consilium uobis, principes Achaeorum, deest quam lingua; sed suo quisque periculo in commune consultum non uult. Forsitan ego quoque tacerem, si priuatus essem: nunc praetori uideo aut non dandum concilium legatis fuisse aut non sine responso eos dimittendos esse; respondere autem nisi ex uestro decreto qui possum? Et quoniam nemo uestrum qui in hoc concilium aduocati estis pro sententia quicquam dicere uult aut audet, orationes legatorum hesterno die pro sententiis dictas percenseamus, perinde ac non postulauerint quae e re sua essent sed suaserint quae nobis censerent utilia esse. Romani Rhodiique et Attalus societatem amicitiamque nostram petunt et in bello quod aduersus Philippum gerunt se a nobis adiuuari aequum censent. Philippus societatis secum admonet et iuris iurandi et modo postulat ut secum stemus, modo ne intersimus armis contentum ait se esse. Nulline uenit in mentem cur qui nondum socii sunt plus petant quam socius? Non fit hoc neque modestia Philippi neque impudentia Romanorum, Achaei: fortuna et dat fiduciam postulantibus et demit. Philippi praeter legatum uidemus nihil; Romana classis ad Cenchreas stat urbium Euboeae spolia prae se ferens, consulem legionesque eius, exiguo maris spatio diiunctas, Phocidem ac Locridem peruagantes uidemus: miramini cur diffidenter Cleomedon legatus Philippi ut pro rege arma caperemus aduersus Romanos modo egerit? Qui, si ex eodem foedere ac iure iurando cuius nobis religionem iniciebat rogemus eum ut nos Philippus et ab Nabide ac Lacedaemoniis et ab Romanis defendat, non modo praesidium quo tueatur nos sed ne quid respondeat quidem nobis sit inuenturus, non hercule magis quam ipse Philippus priore anno, qui pollicendo se aduersus Nabidem bellum gesturum cum temptasset nostram iuuentutem hinc in Euboeam extrahere, postquam nos neque decernere id sibi praesidium neque uelle inligari Romano bello uidit, oblitus societatis eius quam nunc iactat uastandos depopulandosque Nabidi ac Lacedaemoniis reliquit. Ac mihi quidem minime conueniens inter se oratio Cleomedontis uisa est. Eleuabat Romanum bellum euentumque eius eundem fore qui prioris belli quod cum Philippo gesserint dicebat. Cur igitur nostrum ille auxilium absens petit potius quam praesens nos, socios ueteres, simul ab Nabide ac Romanis tueatur? Nos dico? Quid ita passus est Eretriam Carystumque capi. Quid ita tot Thessaliae urbes? Quid ita Locridem Phocidemque? Quid ita nunc Elatiam oppugnari patitur? Cur excessit faucibus Epiri claustrisque illis inexpugnabilibus super Aoum amnem relictoque quem insidebat saltu penitus in regnum abiit? Aut ui aut metu aut uoluntate. Si sua uoluntate tot socios reliquit hostibus diripiendos, qui recusare potest quin et socii sibi consulant? Si metu, nobis quoque ignoscat timentibus; si uictus armis cessit, Achaei Romana arma sustinebimus, Cleomedon, quae uos Macedones non sustinuistis? An tibi potius credamus Romanos non maioribus copiis nec uiribus nunc bellum gerere quam antea gesserint, potius quam res ipsas intueamur? Aetolos tum classe adiuuerunt; nec duce consulari nec exercitu bellum gesserunt; sociorum Philippi maritimae tum urbes in terrore ac tumultu erant; mediterranea adeo tuta ab armis Romanis fuerunt ut Philippus Aetolos nequiquam opem Romanorum implorantes depopularetur: nunc autem defuncti bello Punico Romani, quod per sedecim annos uelut intra uiscera Italiae tolerauerunt, non praesidium Aetolis bellantibus miserunt sed ipsi duces belli arma terra marique simul Macedoniae intulerunt. Tertius iam consul summa ui gerit bellum. Sulpicius in ipsa Macedonia congressus fudit fugauitque regem, partem opulentissimam regni eius depopulatus: nunc Quinctius tenentem claustra Epiri, natura loci, munimentis, exercitu fretum castris exuit, fugientem in Thessaliam persecutus praesidia regia sociasque urbes eius prope in conspectu regis ipsius expugnauit. 'ne sint uera quae Atheniensis modo legatus de crudelitate, auaritia, libidine regis disseruit; nihil ad nos pertineant quae in terra Attica scelera in superos inferosque deos sunt admissa, multo minus quae Ciani Abydenique, qui procul ab nobis absunt, passi sunt; nostrorum ipsi uolnerum, si uultis, obliuiscamur, caedes direptionesque bonorum Messenae in media Peloponneso factas et hospitem Cyparissiae Charitelen contra ius omne ac fas inter epulas prope ipsas occisum et Aratum patrem filiumque Sicyonios, cum senem infelicem parentem etiam appellare solitus esset, interfectos, filii etiam uxorem libidinis causa in Macedoniam asportatam; cetera stupra uirginum matronarumque obliuioni dentur. Ne sit cum Philippo res, cuius crudelitatis metu obmutuistis omnes— nam quae alia tacendi aduocatis in concilium causa est?—: cum Antigono, mitissimo ac iustissimo rege et de nobis omnibus optime merito, existimemus disceptationem esse, num id postularet facere nos quod fieri non posset? Paeneinsula est Peloponnesus, angustis Isthmi faucibus continenti adhaerens, nulli apertior neque opportunior quam nauali bello. Si centum tectae naues et quinquaginta leuiores apertae et triginta Issaici lembi maritimam oram uastare et expositas prope in ipsis litoribus urbes coeperint oppugnare, in mediterraneas scilicet nos urbes recipiemus, tamquam non intestino et haerente in ipsis uisceribus uramur bello? Cum terra Nabis et Lacedaemonii mari classis Romana urgebunt, unde regiam societatem et Macedonum praesidia implorem ? An ipsi nostris armis ab hoste Romano tutabimur urbes quae oppugnabuntur? Egregie enim Dymas priore bello sumus tutati. Satis exemplorum nobis clades alienae praebent: ne quaeramus quem ad modum ceteris exemplo simus. 'nolite, quia ultro Romani petunt amicitiam, id quod optandum uobis ac summa ope petendum erat fastidire. Metu enim uidelicet compulsi et deprensi in aliena terra, quia sub umbra uestri auxilii latere uolunt, in societatem uestram confugiunt ut portibus uestris recipiantur, ut commeatibus utantur. Mare in potestate habent; terras quascumque adeunt extemplo dicionis suae faciunt; quod rogant, cogere possunt; quia pepercisse uobis uolunt, committere uos cur pereatis non patiuntur. Nam quod Cleomedon modo tamquam mediam et tutissimam uobis uiam consilii, ut quiesceretis abstineretisque armis, ostendebat, ea non media sed nulla uia est. Etenim praeterquam quod aut accipienda aut aspernanda uobis Romana societas est, quid aliud quam nusquam gratia stabili, uelut qui euentum expectauerimus ut fortunae adplicaremus nostra consilia, praeda uictoris erimus? Nolite, si quod omnibus uotis petendum erat ultro offertur, fastidire. Non quemadmodum hodie utrumque uobis licet, sic semper liciturum est: nec saepe nec diu eadem occasio erit. Liberare uos a Philippo iam diu magis uultis quam audetis. Sine uestro labore et periculo qui uos in libertatem uindicarent cum magnis classibus exercitibusque mare traiecerunt. Hos si socios aspernamini, uix mentis sanae estis; sed aut socios aut hostes habeatis oportet.
+
+
+
+
+
+ Secundum orationem praetoris murmur ortum aliorum cum adsensu, aliorum inclementer adsentientes increpantium; et iam non singuli tantum sed populi uniuersi inter se altercabantur. Tum inter magistratus gentis-
+damiurgos uocant, decem numero creantur—certamen nihilo segnius quam inter multitudinem esse. Quinque relaturos de societate Romana se aiebant suffragiumque daturos; quinque lege cautum testabantur ne quid quod aduersus Philippi societatem esset aut referre magistratibus aut decernere concilio ius esset. Is quoque dies iurgiis est consumptus. Supererat unus iusti concilii dies; tertio enim lex iubebat decretum fieri; in quem adeo exarsere studia ut uix parentes ab liberis temperauerint. Pisias Pellenensis erat: filium damiurgum nomine Memnonem habebat, partis eius quae decretum recitari perrogarique sententias prohibebat. Is diu obtestatus filium ut consulere Achaeos communi saluti pateretur neu pertinacia sua gentem uniuersam perditum iret, postquam parum proficiebant preces, iuratus se eum sua manu interempturum nec pro filio sed pro hoste habiturum minis peruicit ut postero die coniungeret iis se qui referebant. Qui cum plures facti referrent, omnibus fere populis haud dubie adprobantibus relationem ac prae se ferentibus quid decreturi essent, Dymaei ac Megalopolitani et quidam Argiuorum, priusquam decretum fieret, consurrexerunt ac reliquerunt concilium neque mirante ullo nec improbante. Nam Megalopolitanos auorum memoria pulsos ab Lacedaemoniis restituerat in patriam Antigonus, et Dymaeis captis nuper direptisque ab exercitu Romano, cum redimi eos ubicumque seruirent Philippus iussisset, non libertatem modo sed etiam patriam reddiderat; iam Argiui, praeterquam quod Macedonum reges ab se oriundos credunt, priuatis etiam hospitiis familiarique amicitia plerique inligati Philippo erant. Ob haec concilio quod inclinauerat ad Romanam societatem iubendam excesserunt ueniaque iis huius secessionis fuit et magnis et recentibus obligatis beneficiis.
+
+
+
+
+
+ Ceteri populi Achaeorum cum sententias perrogarentur, societatem cum ac Rhodiis praesenti decreto confirmarunt: cum Romanis, quia iniussu populi non poterat rata esse, in id tempus quo Romam mitti legati possent dilata est; in praesentia tres legatos ad L. Quinctium mitti placuit et exercitum omnem Achaeorum ad Corinthum admoueri captis Cenchreis iam urbem ipsam Quinctio oppugnante. Et hi quidem e regione portae quae fert Sicyonem posuerunt castra. Romani Cenchreas uersam partem urbis, Attalus traducto per Isthmum exercitu ab Lechaeo alterius maris portu oppugnabant, primo segnius, sperantes seditionem intus fore inter oppidanos ac regium praesidium. Postquam uno animo omnes et Macedones tamquam communem patriam tuebantur et Corinthii ducem praesidii Androsthenen haud secus quam ciuem et suffragio creatum suo imperio in se uti patiebantur, omnis inde spes pugnantibus in ui et armis et operibus erat. Undique aggeres haud facili aditu ad moenia admouebantur. Aries ex ea parte quam Romani oppugnabant aliquantum muri diruerat; in quem locum, quia nudatus munimento erat, protegendum armis cum Macedones concurrerent, atrox proelium inter eos ac Romanos ortum est. Ac primo multitudine facile expellebantur Romani; adsumptis deinde Achaeorum Attalique auxiliis aequabant certamen, nec dubium erat quin Macedonas Graecosque facile loco pulsuri fuerint. Transfugarum Italicorum magna multitudo erat, pars ex Hannibalis exercitu metu poenae a Romanis Philippum secuta, pars nauales socii relictis nuper classibus ad spem honoratioris militiae transgressi: hos desperata salus, si Romani uicissent, ad rabiem magis quam audaciam accendebat. Promunturium est aduersus Sicyonem Iunonis quam uocant Acraeam, in altum excurrens; traiectus inde Corinthum septem fere milium passuum. Eo Philocles regius et ipse praefectus mille et quingentos milites per Boeotiam duxit; praesto fuere ab Corintho lembi qui praesidium id acceptum Lechaeum traicerent. Auctor erat Attalus incensis operibus omittendae extemplo oppugnationis: pertinacius Quinctius in incepto perstabat. Is quoque ut pro omnibus portis disposita uidet praesidia regia nec facile erumpentium impetus sustineri posse, in Attali sententiam concessit. Ita inrito incepto dimissis Achaeis reditum ad naues est: Attalus Piraeum, Romani Corcyram petierunt.
+
+
+
+
+
+ Dum haec ab nauali exercitu geruntur, consul in Phocide ad Elatiam castris positis primo conloquiis rem per principes Elatensium temptauit. Postquam nihil esse in manu sua et plures ualidioresque esse regios quam oppidanos respondebatur, tum simul ab omni parte operibus armisque urbem est adgressus. Ariete admoto cum quantum inter turres muri erat prorutum cum ingenti fragore ac strepitu nudasset urbem, simul et cohors Romana per apertum recenti strage iter inuasit, et ex omnibus oppidi partibus relictis suis quisque stationibus in eum qui premebatur impetu hostium locum concurrerunt. Eodem tempore Romani et ruinas muri superuadebant et scalas ad stantia moenia inferebant; et dum in unam partem oculos animosque hostium certamen auerterat, pluribus locis scalis capitur murus armatique in urbem transcenderunt. Quo tumultu audito territi hostes relicto quem conferti tuebantur loco in arcem omnes, inermi quoque sequente turba, confugerunt. Ita urbe potitur consul; qua direpta missis in arcem qui uitam regiis si inermes abire uellent, libertatem Elatensibus pollicerentur fideque in haec data, post dies paucos arcem recipit.
+
+
+
+
+
+ Ceterum aduentu in Achaiam Philoclis regii praefecti non Corinthus tantum liberata obsidione sed Argiuorum quoque ciuitas per quosdam principes Philocli prodita est temptatis prius animis plebis. Mos erat comitiorum die primo uelut ominis causa praetores pronuntiare Iouem Apollinemque et Herculem: additum lege erat ut his Philippus rex adiceretur. Cuius nomen post pactam cum Romanis societatem quia praeco non adiecit, fremitus primo multitudinis ortus, deinde clamor subicientium Philippi nomen iubentiumque legitimum honorem usurpare, donec cum ingenti adsensu nomen recitatum est. Huius fiducia fauoris Philocles arcessitus nocte occupat collem imminentem urbi-
+Larisam eam arcem uocant—positoque ibi praesidio cum lucis principio signis infestis ad subiectum arci forum uaderet, instructa acies ex aduerso occurrit. Praesidium erat Achaeorum, nuper impositum, quingenti fere iuuenes delecti omnium ciuitatium; Aenesidemus Dymaeus praeerat. Ad hos orator a praefecto regio missus qui excedere urbe iuberet—neque enim pares eos oppidanis solis, qui idem quod Macedones sentirent, nedum adiunctis Macedonibus esse, quos ne Romani quidem ad Corinthum sustinuissent—primo nihil nec ducem nec ipsos mouit; post paulo, ut Argiuos quoque armatos ex parte altera uenientes magno agmine uiderunt, certam perniciem cernentes omnem tamen casum, si pertinacior dux fuisset, uidebantur subituri. Aenesidemus, ne flos Achaeorum iuuentutis simul cum urbe amitteretur, pactus a Philocle ut abire illis liceret, ipse quo loco steterat armatus cum paucis clientibus non excessit. Missus a Philocle qui quaereret quid sibi uellet. Nihil moto tantummodo, cum proiecto prae se clipeo staret, in praesidio creditae urbis moriturum se armatum respondit. Tum iussu praefecti a Thraecibus coniecta tela interfectique omnes. Et post pactam inter Achaeos ac Romanos societatem duae nobilissimae urbes, Argi et Corinthus, in potestate regis erant. Haec ea aestate ab Romanis in Graecia terra marique gesta.
+
+
+
+
+
+ In Gallia nihil sane memorabile ab Sex. Aelio consule gestum. Cum duos exercitus in prouincia habuisset, unum retentum quem dimitti oportebat, cui L. Cornelius proconsul praefuerat—ipse ei C. Heluium praetorem praefecit—, alterum quem in prouinciam adduxit, totum prope annum Cremonensibus Placentinisque cogendis redire in colonias, unde belli casibus dissipati erant, consumpsit. Quemadmodum Gallia praeter spem quieta eo anno fuit, ita circa urbem seruilis prope tumultus est excitatus. Obsides Carthaginiensium Setiae custodiebantur: cum iis ut principum liberis magna uis seruorum erat; augebant eorum numerum, ut ab recenti Africo bello, et ab ipsis Setinis captiua aliquot nationis eius empta ex praeda mancipia. Cum coniurationem fecissent, missis ex eo numero primum qui in Setino agro, deinde circa Norbam et Cerceios seruitia sollicitarent, satis iam omnibus praeparatis, ludis qui Setiae prope diem futuri erant spectaculo intentum populum adgredi statuerant, Setia per caedem et repentinum tumultum capta Norbam et Cerceios occupare seruitia. Huius rei tam foedae indicium Romam ad L. Cornelium Lentulum praetorem urbanum delatum est. Serui duo ante lucem ad eum uenerunt atque ordine omnia quae acta futuraque erant exposuerunt. Quibus domi custodiri iussis praetor senatu uocato edoctoque quae indices adferrent, proficisci ad eam coniurationem quaerendam atque opprimendam iussus, cum quinque legatis profectus obuios in agris sacramento rogatos arma capere et sequi cogebat. Hoc tumultuario dilectu duobus milibus ferme hominum armatis Setiam omnibus quo pergeret ignaris uenit. Ibi raptim principibus coniurationis comprehensis fuga seruorum ex oppido facta est. Dimissis deinde per agros qui uestigarent . Egregia duorum opera seruorum indicum et unius liberi fuit. Ei centum milia grauis aeris dari patres iusserunt, seruis uicena quina milia aeris et libertatem: pretium eorum ex aerario solutum est dominis. Haud ita multo post ex eiusdem coniurationis reliquiis nuntiatum est seruitia Praeneste occupatura. Eo L. Cornelius praetor profectus de quingentis fere hominibus qui in ea noxa erant supplicium sumpsit. In timore ciuitas fuit obsides captiuosque Poenorum ea moliri. Itaque et Romae uigiliae per uicos seruatae iussique circumire eas minores magistratus et triumuiri carceris lautumiarum intentiorem custodiam habere iussi; et circa nomen Latinum a praetore litterae missae ut et obsides in priuato seruarentur neque in publicum prodeundi facultas daretur et captiui ne minus decem pondo compedibus uincti in nulla alia quam in carceris publici custodia essent.
+
+
+
+
+
+ Eodem anno legati ab rege Attalo coronam auream ducentum quadraginta sex pondo in Capitolio posuerunt gratiasque senatui egere quod Antiochus legatorum Romanorum auctoritate motus finibus Attali exercitum deduxisset. Eadem aestate equites ducenti et elephanti decem et tritici modium ducenta milia ab rege Masinissa ad exercitum qui in Graecia erat peruenerunt. Item ex Sicilia Sardiniaque magni commeatus et uestimenta exercitui missa. Siciliam M. Marcellus, Sardiniam M. Porcius Cato obtinebat, sanctus et innocens, asperior tamen in faenore coercendo habitus; fugatique ex insula faeneratores et sumptus quos in cultum praetorum socii facere soliti erant circumcisi aut sublati. Sex. Aelius consul ex Gallia comitiorum causa Romam cum redisset, creauit consules C. Cornelium Cethegum et Q. Minucium Rufum. Biduo post praetorum comitia habita. Sex praetores illo anno primum creati crescentibus iam prouinciis et latius patescente imperio; creati autem hi: L. Manlius Uolso C. Sempronius Tuditanus M. Sergius Silus M. Heluius M. Minucius Rufus L. Atilius—Sempronius et Heluius ex iis aediles plebis erant—; curules aediles Q. Minucius Thermus et Ti. Sempronius Longus. Ludi Romani eo anno quater instaurati.
+
+
+
+
+
+ C. Cornelio et Q. Minucio consulibus omnium primum de prouinciis consulum praetorumque actum. Prius de praetoribus transacta res quae transigi sorte poterat: urbana Sergio, peregrina iurisdictio Minucio obtigit; Sardiniam Atilius, Siciliam Manlius, Hispanias Sempronius citeriorem, Heluius ulteriorem est sortitus. Consulibus Italiam Macedoniamque sortiri parantibus L. Oppius et Q. Fuluius tribuni plebis impedimento erant, quod longinqua prouincia Macedonia esset neque ulla alia res maius bello impedimentum ad eam diem fuisset quam quod uixdum incohatis rebus in ipso conatu gerendi belli prior consul reuocaretur: quartum iam annum esse ab decreto Macedonico bello; quaerendo regem et exercitum eius Sulpicium maiorem partem anni absumpsisse; Uillium congredientem cum hoste infecta re reuocatum; Quinctium rebus diuinis Romae maiorem partem anni retentum ita gessisse tamen res ut, si aut maturius in prouinciam uenisset aut hiems magis sera fuisset, potuerit debellare: nunc prope in hiberna profectum ita comparare dici bellum ut, nisi successor impediat, perfecturus aestate proxima uideatur. His orationibus peruicerunt ut consules in senatus auctoritate fore dicerent se, si idem tribuni plebis facerent. Permittentibus utrisque liberam consultationem patres consulibus ambobus Italiam prouinciam decreuerunt, T. Quinctio prorogarunt imperium donec successor ex senatus consulto uenisset. Consulibus binae legiones decretae et ut bellum cum Gallis Cisalpinis qui defecissent a populo Romano gererent. Quinctio in Macedoniam supplementum decretum, sex milia peditum, trecenti equites, sociorum naualium milia tria. Praeesse eidem cui praeerat classi L. Quinctius Flamininus iussus. Praetoribus in Hispanias octona milia peditum socium ac nominis Latini data et quadringeni equites, ut dimitterent ueterem ex Hispaniis militem; et terminare iussi qua ulterior citeriorue prouincia seruaretur. Macedoniae legatos P. Sulpicium et P. Uillium, qui consules in ea prouincia fuerant, adiecerunt.
+
+
+
+
+
+ Priusquam consules praetoresque in prouincias proficiscerentur, prodigia procurari placuit, quod aedes Uolcani Summanique Romae et quod Fregenis murus et porta de caelo tacta erant, et Frusinone inter noctem lux orta, et Aefulae agnus biceps cum quinque pedibus natus, et Formiis duo lupi oppidum ingressi obuios aliquot laniauerant, Romae non in urbem solum sed in Capitolium penetrauerat lupus. C. Atinius tribunus plebis tulit ut quinque coloniae in oram maritimam deducerentur, duae ad ostia fluminum Uolturni Liternique, una Puteolos, una ad Castrum Salerni: his Buxentum adiectum; trecenae familiae in singulas colonias iubebantur mitti. Tresuiri deducendis iis, qui per triennium magistratum haberent, creati M. Seruilius Geminus Q. Minucius Thermus Ti. Sempronius Longus. Dilectu rebusque aliis diuinis humanisque quae per ipsos agenda erant perfectis consules ambo in Galliam profecti: Cornelius recta ad Insubres uia, qui tum in armis erant Cenomanis adsumptis; Q. Minucius in laeua Italiae ad inferum mare flexit iter Genuamque exercitu ducto ab Liguribus orsus bellum est. Oppida Clastidium et Litubium, utraque Ligurum, et duae gentis eiusdem ciuitates Celeiates Cerdiciatesque sese dediderunt; et iam omnia cis Padum praeter Gallorum Boios, Iluates Ligurum sub dicione erant: quindecim oppida, hominum uiginti milia esse dicebantur quae se dediderant. Inde in agrum Boiorum legiones duxit.
+
+
+
+
+
+ Boiorum exercitus haud ita multo ante traiecerat Padum iunxeratque se Insubribus et Cenomanis, quod ita acceperant coniunctis legionibus consules rem gesturos ut et ipsi conlatas in unum uires firmarent. Postquam fama accidit alterum consulem Boiorum urere agros, seditio extemplo orta est: postulare Boi ut laborantibus opem uniuersi ferrent, Insubres negare se sua deserturos. Ita diuisae copiae Boisque in agrum suum tutandum profectis Insubres cum Cenomanis super amnis Minci ripam consederunt. Infra eum locum duo milia passuum et consul Cornelius eidem flumini castra adplicuit. Inde mittendo in uicos Cenomanorum Brixiamque quod caput gentis erat, ut satis comperit non ex auctoritate seniorum iuuentutem in armis esse nec publico consilio Insubrum defectioni Cenomanos sese adiunxisse, excitis ad se principibus id agere ac moliri coepit ut desciscerent ab Insubribus Cenomani et sublatis signis aut domos redirent aut ad Romanos transirent. Et id quidem impetrari nequiit: in id fides data consuli est ut in acie aut quiescerent aut, si qua etiam occasio fuisset, adiuuarent Romanos. Haec ita conuenisse Insubres ignorabant; suberat tamen quaedam suspicio animis labare fidem sociorum. Itaque cum in aciem eduxissent, neutrum iis cornu committere ausi ne, si dolo cessissent, rem totam inclinarent, post signa in subsidiis eos locauerunt. Consul principio pugnae uouit aedem Sospitae Iunoni si eo die hostes fusi fugatique fuissent: a militibus clamor sublatus compotem uoti consulem se facturos, et impetus in hostes est factus. Non tulerunt Insubres primum concursum. Quidam et a Cenomanis terga repente in ipso certamine adgressis tumultum ancipitem iniectum auctores sunt caesaque in medio quinque et triginta milia hostium, quinque milia et ducentos uiuos captos, in iis Hamilcarem Poenorum imperatorem, qui belli causa fuisset; signa militaria centum triginta et carpenta supra ducenta. Multa oppida Gallorum, quae Insubrum defectionem secuta erant, dediderunt se Romanis.
+
+
+
+
+
+ Minucius consul primo effusis populationibus peragrauerat fines Boiorum, deinde, ut relictis Insubribus ad sua tuenda receperant sese, castris se tenuit acie dimicandum cum hoste ratus. Nec Boi detrectassent pugnam, ni fama Insubres uictos allata animos fregisset; itaque relicto duce castrisque dissipati per uicos sua quisque ut defenderent, rationem gerendi belli hosti mutarunt. Omissa enim spe per unam dimicationem rei decernendae rursus populari agros et urere tecta uicosque expugnare coepit. Per eosdem dies Clastidium incensum. Inde in Ligustinos Iluates, qui soli non parebant, legiones ductae. Ea quoque gens ut Insubres acie uictos, Boios ita ut temptare spem certaminis non auderent territos audiuit, in dicionem uenit. Litterae consulum amborum de rebus in Gallia prospere gestis sub idem tempus Romam allatae. M. Sergius praetor urbanus in senatu eas, deinde ex auctoritate patrum ad populum recitauit; supplicatio in quadriduum decreta.
+
+
+
+
+
+ Hiems iam eo tempore erat, et cum T. Quinctius capta Elatia in Phocide ac Locride hiberna disposita haberet, Opunte seditio orta est. Factio una Aetolos, qui propiores erant, altera Romanos accersebat. Aetoli priores uenerunt; sed opulentior factio exclusis Aetolis missoque ad imperatorem Romanum nuntio usque in aduentum eius tenuit urbem. Arcem regium tenebat praesidium neque ut decederent inde aut Opuntiorum minui aut auctoritate imperatoris Romani perpelli potuerunt. Mora cur non extemplo oppugnarentur ea fuit quod caduceator ab rege uenerat locum ac tempus petens conloquio. Id grauate regi concessum est, non quin cuperet Quinctius per se partim armis, partim condicionibus confectum uideri bellum: necdum enim sciebat utrum successor sibi alter ex nouis consulibus mitteretur an, quod summa ui ut tenderent amicis et propinquis mandauerat, imperium prorogaretur; aptum autem fore conloquium credebat ut sibi liberum esset uel ad bellum manenti uel ad pacem decedenti rem inclinare. In sinu Maliaco prope Nicaeam litus elegere. Eo rex ab Demetriade cum quinque lembis et una naue rostrata uenit: erant cum eo principes Macedonum et Achaeorum exul, uir insignis, Cycliadas. Cum imperatore Romano rex Amynander erat et Dionysodorus Attali legatus et Acesimbrotus praefectus Rhodiae classis et Phaeneas princeps Aetolorum et Achaei duo, Aristaenus et Xenophon. Inter hos Romanus extremum litus progressus, cum rex in proram nauis in ancoris stantis processisset, 'commodius' inquit, 'si in terram egrediaris, ex propinquo dicamus in uicem audiamusque'. Cum rex facturum se id negaret, 'quem tandem' inquit Quinctius 'times?' Ad hoc ille superbo et regio animo: 'neminem equidem timeo praeter deos immortales: non omnium autem credo fidei quos circa te uideo, atque omnium minime Aetolis'. 'istuc quidem' ait Romanus 'par omnibus periculum est qui cum hoste ad conloquium congrediuntur, si nulla fides sit.' 'non tamen' inquit, 'Tite Quincti, par perfidiae praemium est, si fraude agatur, Philippus et Phaeneas; neque enim aeque difficulter Aetoli praetorem alium ac Macedones regem in meum locum substituant.'
+
+
+
+
+
+ Secundum haec silentium fuit, cum Romanus eum aequum censeret priorem dicere qui petisset conloquium, rex eius esse priorem orationem qui daret pacis leges, non qui acciperet; tum Romanus: simplicem suam orationem esse; ea enim se dicturum quae ni fiant nulla sit pacis condicio. Deducenda ex omnibus Graeciae ciuitatibus regi praesidia esse, captiuos et transfugas sociis populi Romani reddendos, restituenda Romanis ea Illyrici loca quae post pacem in Epiro factam occupasset, Ptolomaeo Aegypti regi reddendas urbes quas post Philopatoris Ptolomaei mortem occupauisset. Suas populique Romani condiciones has esse; ceterum et socium audiri postulata uerum esse. Attali regis legatus naues captiuosque quae ad Chium nauali proelio capta essent, et Nicephorium Uenerisque templum quae spoliasset euastassetque, pro incorruptis restitui; Rhodii Peraean-
+regio est continentis aduersus insulam, uetustae eorum dicionis—repetebant postulabantque praesidia deduci ab Iaso et a Bargyliis et Euromensium urbe et in Hellesponto Sesto atque Abydo, et Perinthum Byzantiis in antiqui formulam iuris restitui, et liberari omnia Asiae emporia portusque. Achaei Corinthum et Argos repetebant. Praetor Aetolorum Phaeneas cum eadem fere quae Romani ut Graecia decederetur postulasset redderenturque Aetolis urbes quae quondam iuris ac dicionis eorum fuissent, excepit orationem eius princeps Aetolorum Alexander, uir ut inter Aetolos facundus. Iam dudum se reticere ait, non quo quicquam agi putet eo conloquio, sed ne quem sociorum dicentem interpellet: nec de pace cum fide Philippum agere nec bella uera uirtute unquam gessisse. In conloquiis insidiari et captare; in bello non congredi aequo campo neque signis conlatis dimicare, sed refugientem incendere ac diripere urbes et uincentium praemia uictum corrumpere. At non antiquos Macedonum reges, sed acie bellare solitos, urbibus parcere quantum possent, quo opulentius haberent imperium. Nam de quorum possessione dimicetur tollentem nihil sibi praeter bellum relinquere, quod consilium esse? Plures priore anno sociorum urbes in Thessalia euastasse Philippum quam omnes qui unquam hostes Thessaliae fuerint. Ipsis quoque Aetolis eum plura socium quam hostem ademisse: Lysimachiam pulso praetore et praesidio Aetolorum occupasse eum; Cium, item suae dicionis urbem, funditus euertisse ac delesse; eadem fraude habere eum Thebas Phthias Echinum Larisam Pharsalum.
+
+
+
+
+
+ Motus oratione Alexandri Philippus nauem ut exaudiretur propius terram adplicuit. Orsum eum dicere, in Aetolos maxime, uiolenter Phaeneas interfatus non in uerbis rem uerti ait: aut bello uincendum aut melioribus parendum esse. 'apparet id quidem' inquit Philippus 'etiam caeco', iocatus in ualetudinem oculorum Phaeneae; et erat dicacior natura quam regem decet, et ne inter seria quidem risu satis temperans. Indignari inde coepit Aetolos tamquam Romanos decedi Graecia iubere, qui quibus finibus Graecia sit dicere non possent; ipsius enim Aetoliae Agraeos Apodotosque et Amphilochos, quae permagna eorum pars sit, Graeciam non esse. 'an quod a sociis eorum non abstinuerim iustam querellam habent, cum ipsi pro lege hunc antiquitus morem seruent ut aduersus socios ipsi suos publica tantum auctoritate dempta iuuentutem suam militare sinant, et contrariae persaepe acies in utraque parte Aetolica auxilia habeant? Neque ego Cium expugnaui, sed Prusiam socium et amicum oppugnantem adiuui; et Lysimachiam ab Thracibus uindicaui, sed quia me necessitas ad hoc bellum a custodia eius auertit Thraces habent. Et Aetolis haec; Attalo autem Rhodiisque nihil iure debeo: non enim a me sed ab illis principium belli ortum est. Romanorum autem honoris causa et Peraean Rhodiis et naues Attalo cum captiuis qui comparebunt restituam. Nam quod ad Nicephorium Uenerisque templi restitutionem attinet, quid restitui ea postulantibus respondeam nisi, quo uno modo siluae lucique caesi restitui possunt, curam impensamque sationis me praestaturum—quoniam haec inter se reges postulare et respondere placet.' extrema eius oratio aduersus Achaeos fuit, in qua orsus ab Antigoni primum suis deinde erga gentem eam meritis, recitari decreta eorum iussit omnes diuinos humanosque honores complexa atque eis obiecit recens decretum quo ab se desciuissent; inuectusque grauiter in perfidiam eorum Argos tamen se iis redditurum dixit: de Corintho cum imperatore Romano deliberaturum esse quaesiturumque ab eo simul utrum iisne urbibus decedere se aequum censeat quas ab se ipso captas iure belli habeat, an iis etiam quas a maioribus suis accepisset.
+
+
+
+
+
+ Parantibus Achaeis Aetolisque ad ea respondere, cum prope occasum sol esset, dilato in posterum diem conloquio Philippus in stationem ex qua profectus erat, Romani sociique in castra redierunt. Quinctius postero die ad Nicaeam—is enim locus placuerat—ad constitutum tempus uenit: Philippus nullus usquam nec nuntius ab eo per aliquot horas ueniebat, et iam desperantibus uenturum repente apparuerunt naues. Atque ipse quidem cum tam grauia et indigna imperarentur inopem consilii diem se consumpsisse deliberando aiebat: uolgo credebant de industria rem in serum tractam ne tempus dari posset Achaeis Aetolisque ad respondendum, et eam opinionem ipse adfirmauit petendo ut submotis aliis, ne tempus altercando tereretur et aliqui finis rei imponi posset, cum ipso imperatore Romano liceret sibi conloqui. Id primo non acceptum, ne excludi conloquio uiderentur socii, dein cum haud absisteret petere, ex omnium consilio Romanus imperator cum Ap. Claudio tribuno militum ceteris submotis ad extremum litus processit: rex cum duobus quos pridie adhibuerat in terram est egressus. Ibi cum aliquamdiu secreto locuti essent, quae acta Philippus ad suos rettulerit minus compertum est; Quinctius haec rettulit ad socios: Romanis eum cedere tota Illyrici ora, perfugas remittere ac si qui sint captiui; Attalo naues et cum iis captos nauales socios, Rhodiis regionem quam Peraean uocant reddere, Iaso et Bargyliis non cessurum; Aetolis Pharsalum Larisamque reddere, Thebas non reddere; Achaeis non Argis modo sed etiam Corintho cessurum. Nulli omnium placere partium quibus cessurus aut non cessurus esset destinatio: plus enim amitti in iis quam adquiri nec unquam, nisi tota deduxisset Graecia praesidia, causas certaminum defore.
+
+
+
+
+
+ Cum haec toto ex concilio certatim omnes uociferarentur, ad Philippum quoque procul stantem uox est perlata. Itaque a Quinctio petit ut rem totam in posterum diem differret: profecto aut persuasurum se aut persuaderi sibi passurum. Litus ad Thronium conloquio destinatur. Eo mature conuentum est. Ibi Philippus primum et Quinctium et omnes qui aderant rogare ne spem pacis turbare uellent, postremo petere tempus quo legatos mittere Romam ad senatum posset: aut iis condicionibus se pacem impetraturum aut quascumque senatus dedisset leges pacis accepturum. Id ceteris haudquaquam placebat: nec enim aliud quam moram et dilationem ad colligendas uires quaeri; Quinctius uerum id futurum fuisse dicere si aestas et tempus rerum gerendarum esset: nunc hieme instante nihil amitti dato spatio ad legatos mittendos; nam neque sine auctoritate senatus ratum quicquam eorum fore quae cum rege ipsi pepigissent, et explorari dum bello necessariam quietem ipsa hiems daret senatus auctoritatem posse. In hanc sententiam et ceteri sociorum principes concesserunt; indutiisque datis in duos menses et ipsos mittere singulos legatos ad senatum edocendum ne fraude regis caperetur placuit; additum indutiarum pacto ut regia praesidia Phocide ac Locride extemplo deducerentur. Et ipse Quinctius cum sociorum legatis Amynandrum Athamanum regem, ut speciem legationi adiceret, et Q. Fabium—uxoris Quincti sororis filius erat—et Q. Fuluium et Ap. Claudium misit.
+
+
+
+
+
+ Ut uentum Romam est, prius sociorum legati quam regis auditi sunt. Cetera eorum oratio conuiciis regis consumpta est: mouerunt eo maxime senatum demonstrando maris terrarumque regionis eius situm ut omnibus appareret si Demetriadem in Thessalia, Chalcidem in Euboea, Corinthum in Achaia rex teneret, non posse liberam Graeciam esse et ipsum Philippum non contumeliosius quam uerius compedes eas Graeciae appellare. Legati deinde regis intromissi; quibus longiorem exorsis orationem breuis interrogatio cessurusne iis tribus urbibus esset sermonem incidit, cum mandati sibi de iis nominatim negarent quicquam. Sic infecta pace regii dimissi: Quinctio liberum arbitrium pacis ac belli permissum. Cui ut satis apparuit non taedere belli senatum, et ipse uictoriae quam pacis auidior neque conloquium postea Philippo dedit neque legationem aliam quam quae omni Graecia decedi nuntiaret admissurum dixit.
+
+
+
+
+
+ Philippus cum acie decernendum uideret et undique ad se contrahendas uires, maxime de Achaiae urbibus, regionis ab se diuersae, et magis tamen de Argis quam de Corintho sollicitus, optimum ratus Nabidi eam Lacedaemoniorum tyranno uelut fiduciariam dare ut uictori sibi restitueret, si quid aduersi accidisset ipse haberet, Philocli, qui Corintho Argisque praeerat, scribit ut tyrannum ipse conueniret. Philocles praeterquam quod iam ueniebat cum munere adicit, ad pignus futurae regi cum tyranno amicitiae, filias suas regem Nabidis filiis matrimonio coniungere uelle. Tyrannus primo negare aliter urbem eam se accepturum nisi Argiuorum ipsorum decreto accersitus ad auxilium urbis esset, deinde, ut frequenti contione non aspernatos modo sed abominatos etiam nomen tyranni audiuit, causam se spoliandi eos nactum ratus, tradere ubi uellet urbem Philoclen iussit. Nocte ignaris omnibus acceptus in urbem est tyrannus: prima luce occupata omnia superiora loca portaeque clausae. Paucis principum inter primum tumultum elapsis, eorum absentium direptae fortunae; praesentibus aurum atque argentum ablatum, pecuniae imperatae ingentes. Qui non cunctanter contulere, sine contumelia et laceratione corporum dimissi; quos occulere aut retrahere aliquid suspicio fuit, in seruilem modum lacerati atque extorti. Contione inde aduocata rogationes promulgauit, unam de tabulis nouis, alteram de agro uiritim diuidendo, duas faces nouantibus res ad plebem in optimates accendendam.
+
+
+
+
+
+ Postquam in potestate Argiuorum ciuitas erat, nihil eius memor tyrannus a quo eam ciuitatem et in quam condicionem accepisset, legatos Elatiam ad Quinctium et Attalum Aeginae hibernantem mittit qui nuntiarent Argos in potestate sua esse: eo si ueniret Quinctius ad conloquium, non diffidere sibi omnia cum eo conuentura. Quinctius ut eo quoque praesidio Philippum nudaret cum adnuisset se uenturum, mittit ad Attalum ut ab Aegina Sicyonem sibi occurreret; ipse ab Anticyra decem quinqueremibus quas iis forte ipsis diebus L. Quinctius frater eius adduxerat ex hibernis Corcyrae Sicyonem tramisit. Iam ibi Attalus erat; qui cum tyranno ad Romanum imperatorem, non Romano ad tyrannum eundum diceret, in sententiam suam Quinctium traduxit ne in urbem ipsam Argos iret. Haud procul urbe Mycenica uocatur: in eo loco ut congrederentur conuenit. Quinctius cum fratre et tribunis militum paucis, Attalus cum regio comitatu, Nicostratus Achaeorum praetor cum auxiliaribus paucis uenit. Tyrannum ibi cum omnibus copiis opperientem inuenerunt. Progressus armatus cum satellitibus armatis est in medium fere interiacentis campi: inermis Quinctius cum fratre et duobus tribunis militum, inermi item regi praetor Achaeorum et unus ex purpuratis latus cingebant. Initium sermonis ab excusatione tyranni ortum quod armatus ipse armatisque saeptus, cum inermes Romanum imperatorem regemque cerneret, in conloquium uenisset: neque enim se illos timere dixit sed exules Argiuorum. Inde ubi de condicionibus amicitiae coeptum agi est, Romanus duas postulare res, unam ut bellum cum Achaeis finiret, alteram ut aduersus Philippum mitteret secum auxilia. Ea se missurum dixit; pro pace cum Achaeis indutiae impetratae, donec bellum cum Philippo finiretur.
+
+
+
+
+
+ De Argis quoque disceptatio ab Attalo rege est mota, cum fraude Philoclis proditam urbem ui ab eo teneri argueret, ille ab ipsis Argiuis se defenderet accitum. Contionem rex Argiuorum postulabat ut id sciri posset, nec tyrannus abnuere; sed deductis ex urbe praesidiis liberam contionem non immixtis Lacedaemoniis declaraturam quid Argiui uellent praeberi debere dicebat rex: tyrannus negauit deducturum. Haec disceptatio sine exitu fuit. De conloquio discessum sescentis Cretensibus ab tyranno datis Romano indutiisque inter Nicostratum praetorem Achaeorum et Lacedaemoniorum tyrannum in quattuor menses factis. Inde Quinctius Corinthum est profectus et ad portam cum Cretensium cohorte accessit, ut Philocli praefecto urbis appareret tyrannum a Philippo descissehilocles et ipse ad imperatorem Romanum in conloquium uenit hortantique ut extemplo transiret urbemque traderet ita respondit ut distulisse rem magis quam negasse uideretur. A Corintho Quinctius Anticyram traiecit, inde fratrem ad temptandam Acarnanum gentem misit. Attalus ab Argis Sicyonem est profectus. Ibi et ciuitas nouis honoribus ueteres regis honores auxit et rex ad id quod sacrum Apollinis agrum grandi quondam pecunia redemerat iis, tum quoque ne sine aliqua munificentia praeteriret ciuitatem sociam atque amicam, decem talenta argenti dono dedit et decem milia medimnum frumenti; atque ita Cenchreas ad naues redit. Et Nabis firmato praesidio Argis Lacedaemonem regressus, cum ipse uiros spoliasset, ad feminas spoliandas uxorem Argos remisit. Ea nunc singulas inlustres, nunc simul plures genere inter se iunctas domum accersendo blandiendoque ac minando non aurum modo iis sed postremo uestem quoque mundumque omnem muliebrem ademit.
+
+
+
+
+
+ Haec per hiemem gesta. initio autem ueris Quinctius Attalo Elatiam excito Boeotorum gentem incertis ad eam diem animis fluctuantem dicionis suae facere cupiens, profectus per Phocidem quinque milia ab Thebis, quod caput est Boeotiae, posuit castra. inde postero die unius signi militibus et Attalo legationibusque quae frequentes undique conuenerant pergit ire ad urbem, iussis legionis hastatis—ea duo milia militum erant—sequi se mille passuum interuallo distantibus. ad medium ferme uiae Boeotorum praetor Antiphilus obuius fuit; cetera multitudo e muris aduentum imperatoris Romani regisque prospeculabatur. rara arma paucique milites circa eos apparebant; hastatos sequentes procul anfractus uiarum uallesque interiectae occulebant. cum iam adpropinquaret urbi, uelut obuiam egredientem turbam salutaret, tardius incedebat: causa erat morae ut hastati consequerentur. oppidani, ante lictorem turba acta, insecutum confestim agmen armatorum non ante quam ad hospitium imperatoris uentum est conspexere. tum uelut prodita dolo Antiphili praetoris urbe captaque obstipuerunt omnes; et apparebat nihil liberae consultationis concilio quod in diem posterum indictum erat Boeotis relictum esse. texerunt dolorem quem et nequiquam et non sine periculo ostendissent.
+
+
+
+
+
+ In concilio Attalus primus uerba fecit. orsus a maiorum suorum suisque et communibus in omnem Graeciam et propriis in Boeotorum gentem meritis, senior iam et infirmior quam ut contentionem dicendi sustineret, obmutuit et concidit; et dum regem auferunt reficiuntque parte membrorum captum, paulisper contio intermissa est. Aristaenus inde Achaeorum praetor eo cum maiore auctoritate auditus quod non alia quam quae Achaeis suaserat Boeotis suadebat. pauca ab ipso Quinctio adiecta, fidem magis Romanam quam arma aut opes extollente uerbis. rogatio inde a Plataeensi Dicaearcho lata recitataque cum Romanis iungenda, nullo contra dicere audente, omnium Boeotiae ciuitatum suffragiis accipitur iubeturque. concilio dimisso Quinctius tantum Thebis moratus quantum Attali repens casus coegit, postquam non uitae praesens periculum uis morbi attulisse sed membrorum debilitatem uisa est, relicto eo ad curationem necessariam corporis, Elatiam unde profectus erat redit, Boeotis quoque sicut prius Achaeis ad societatem adscitis et, quoniam tuta ea pacataque ab tergo relinquebantur, omnibus iam cogitationibus in Philippum et quod reliquum belli erat conuersis.
+
+
+
+
+
+ Philippus quoque primo uere, postquam legati ab Roma nihil pacati rettulerant, dilectum per omnia oppida regni habere instituit in magna inopia iuniorum. absumpserant enim per multas iam aetates continua bella Macedonas; ipso quoque regnante et naualibus bellis aduersus Rhodios Attalumque et terrestribus aduersus Romanos ceciderat magnus numerus. ita et tirones ab sedecim annis milites scribebat, et emeritis quidam stipendiis, quibus modo quicquam reliqui roboris erat, ad signa reuocabantur. ita suppleto exercitu secundum uernum aequinoctium omnes copias Dium contraxit ibique statiuis positis exercendo cotidie milite hostem opperiebatur. et Quinctius per eosdem ferme dies ab Elatia profectus praeter Thronium et Scarpheam ad Thermopylas peruenit. ibi concilium Aetolorum Heracleam indictum tenuit consultantium quantis auxiliis Romanum ad bellum sequerentur. cognitis sociorum decretis tertio die ab Heraclea Xynias praegressus in confinio Aenianum Thessalorumque positis castris Aetolica auxilia opperiebatur. nihil morati Aetoli sunt: Phaenea duce sex milia peditum cum equitibus quadringentis uenerunt. ne dubium esset quid expectasset, confestim Quinctius mouit castra. transgresso in Phthioticum agrum quingenti Gortynii Cretensium, duce Cydante, et trecenti Apolloniatae haud dispari armatu se coniunxere, nec ita multo post Amynander cum Athamanum peditum ducentis et mille.
+
+
+
+
+
+Philippus cognita profectione ab Elatia Romanorum, ut cui de summa rerum adesset certamen, adhortandos milites ratus, multa iam saepe memorata de maiorum uirtutibus simul de militari laude Macedonum cum disseruisset, ad ea quae tum maxime animos terrebant quibusque ad aliquam spem poterant uenit.
+
+
+
+
+
+ Acceptae ad Aoum flumen in angustiis cladi terum a Macedonum phalange ad Atragem ui pulsos Romanos opponebat: et illic tamen, ubi insessas fauces Epiri non tenuissent, primam culpam fuisse eorum qui neglegenter custodias seruassent, secundam in ipso certamine leuis armaturae mercennariorumque militum; Macedonum uero phalangem et tunc stetisse et loco aequo iustaque pugna semper mansuram inuictam. decem et sex milia militum haec fuere, robur omne uirium eius regni; ad hoc duo milia caetratorum, quos peltas appellant, Thracumque et Illyriorum—Tralles est nomen genti—par numerus, bina milia erant, et mixti ex pluribus gentibus mercede conducti auxiliares mille ferme et quingenti et duo milia equitum. cum iis copiis rex hostem opperiebatur. Romanis ferme par numerus erat; qui tum copiis tantum quod Aetoli accesserant superabant.
+
+
+
+
+
+ Quinctius ad Thebas Phthioticas castra cum mouisset, spem nactus per Timonem principem ciuitatis prodi urbem, cum paucis equitum leuisque armaturae ad muros successit. ibi adeo frustrata spes est ut non certamen modo cum erumpentibus sed periculum quoque atrox subiret, ni castris exciti repente pedites equitesque in tempore subuenissent. et postquam nihil conceptae temere spei succedebat, urbis quidem amplius temptandae in praesentia conatu absistit; ceterum satis gnarus iam in Thessalia regem esse, nondum comperto quam in regionem uenisset, milites per agros dimissos uallum caedere et parare iubet.
+
+
+
+
+
+Vallo et Macedones et Graeci usi sunt, sed usum nec ad commoditatem ferendi nec ad ipsius munitionis firmamentum aptauerunt; nam et maiores et magis ramosas arbores caedebant quam quas ferre cum armis miles posset, et cum castra his ante obiectis saepsissent, facilis molitio eorum ualli erat. nam et quia rari stipites magnarum arborum eminebant multique et ualidi rami praebebant quod recte manu caperetur, duo aut summum tres iuuenes conixi arborem unam euellebant, qua euulsa portae instar extemplo patebat, nec in promptu erat quod obmolirentur. Romanus leues et bifurcos plerosque et trium aut cum plurimum quattuor ramorum uallos caedit, ut et suspensis ab tergo armis ferat plures simul apte miles; et ita densos obfigunt implicantque ramis ut neque quae cuiusque stipitis palma sit peruideri possit; et adeo acuti aliusque per alium immissi rami locum ad inserendam manum non relinquunt ut neque prehendi quod trahatur neque trahi, cum inter se innexi rami uinculum in uicem praebeant, possit; et si euulsus forte est unus, nec loci multum aperit et alium reponere perfacile est.
+
+
+
+
+
+ Quinctius postero die uallum secum ferente milite ut paratus omni loco castris ponendis esset, progressus modicum iter sex ferme milia a Pheris cum consedisset, speculatum in qua parte Thessaliae hostis esset quidue pararet misit. circa Larisam erat rex. certior iam factus Romanum ab Thebis Pheras mouisse, defungi quam primum et ipse certamine cupiens ducere ad hostem pergit et quattuor milia fere a Pheris posuit castra. inde postero die cum expediti utrimque ad occupandos super urbem tumulos processissent, pari ferme interuallo ab iugo quod capiendum erat, cum inter se conspecti essent, constiterunt, nuntios in castra remissos qui quid sibi, quoniam praeter spem hostis occurrisset, faciendum esset consulerent, quieti opperientes. et illo quidem die nullo inito certamine in castra reuocati sunt; postero die circa eosdem tumulos equestre proelium fuit, in quo non minimum Aetolorum opera regii fugati atque in castra compulsi sunt. magnum utris impedimentum ad rem gerendam fuit ager consitus crebris arboribus hortique, ut in suburbanis locis, et coartata itinera maceriis et quibusdam locis interclusa. itaque pariter ducibus consilium fuit excedendi ea regione, et uelut ex praedicto ambo Scotusam petierunt, Philippus spe frumentandi inde, Romanus ut praegressus corrumperet hosti frumenta. per diem totum, quia colles perpetuo iugo intererant, nullo conspecta inter se loco agmina ierunt. Romani Eretriam Phthiotici agri, Philippus super amnem Onchestum posuit castra. ne postero quidem die, cum Philippus ad Melambium quod uocant Scotusae agri, Quinctius circa Thetideum Pharsaliae terrae posuisset castra, aut hi aut illi ubi hostis esset satis compertum habuerunt. tertio die primo nimbus effusus, dein caligo nocti simillima Romanos metu insidiarum tenuit.
+
+
+
+
+
+ Philippus maturandi itineris causa, post imbrem nubibus in terram demissis nihil deterritus, signa ferri iussit; sed tam densa caligo occaecauerat diem ut neque signiferi uiam nec signa milites cernerent, agmen ad incertos clamores uagum uelut errore nocturno turbaretur. supergressi tumulos qui Cynoscephalae uocantur, relicta ibi statione firma peditum equitumque, posuerunt castra. Romanus iisdem ad Thetideum castris cum se tenuisset, exploratum tamen ubi hostis esset decem turmas equitum et mille pedites misit monitos ut ab insidiis, quas dies obscurus apertis quoque locis tecturus esset, praecauerent. ubi uentum ad insessos tumulos est, pauore mutuo iniecto uelut torpentes quieuerunt; dein nuntiis retro in castra ad duces missis, ubi primus terror ab necopinato uisu consedit, non diutius certamine abstinuere. principio a paucis procurrentibus lacessita pugna est, deinde subsidiis tuentium pulsos aucta. in qua cum haudquaquam pares Romani alios super alios nuntios ad ducem mitterent premi sese, quingenti equites et duo milia peditum, maxime Aetolorum, cum duobus tribunis militum propere missa rem inclinatam restituerunt, uersaque fortuna Macedones laborantes opem regis per nuntios implorabant. rex, ut qui nihil minus illo die propter offusam caliginem quam proelium expectasset, magna parte hominum omnis generis pabulatum missa, aliquamdiu inops consilii trepidauit; deinde, postquam nuntii instabant, et iam iuga montium detexerat nebula, et in conspectu erant Macedones in tumulum maxime editum inter alios compulsi loco se magis quam armis tutantes, committendam rerum summam in discrimen utcumque ratus, ne partis indefensae iactura fieret, Athenagoram ducem mercede militantium cum omnibus praeter Thracas auxiliis et equitatu Macedonum ac Thessalorum mittit. eorum aduentu depulsi ab iugo Romani non ante restiterunt quam in planiorem uallem peruentum est. ne effusa detruderentur fuga plurimum in Aetolis equitibus praesidii fuit. is longe tum optimus eques in Graecia erat; pedite inter finitimos uincebantur.
+
+
+
+
+
+ Laetior res quam pro successu pugnae nuntiata, cum alii super alios recurrentes ex proelio clamarent fugere pauidos Romanos, inuitum et cunctabundum et dicentem temere fieri, non locum sibi placere, non tempus, perpulit ut educeret omnes copias in aciem. idem et Romanus, magis necessitate quam occasione pugnae inductus, fecit. dextrum cornu elephantis ante signa instructis in subsidiis reliquit; laeuo cum omni leui armatura in hostem uadit, simul admonens cum iisdem Macedonibus pugnaturos quos ad Epiri fauces, montibus fluminibusque saeptos, uicta naturali difficultate locorum expulissent acieque expugnassent, cum iis quos P. Sulpicii prius ductu obsidentes in Eordaeam aditum uicissent: fama stetisse, non uiribus Macedoniae regnum; eam quoque famam tandem euanuisse. iam peruentum ad suos in ima ualle stantes erat, qui aduentu exercitus imperatorisque pugnam renouant impetuque facto rursus auertunt hostem. Philippus cum caetratis et cornu dextro peditum, robore Macedonici exercitus, quam phalangem uocabant, prope cursu ad hostem uadit; Nicanori, ex purpuratis uni, ut cum reliquis copiis confestim sequatur imperat. primo, ut in iugum euasit et iacentibus ibi paucis armis corporibusque hostium proelium eo loco fuisse pulsosque inde Romanos et pugnari prope castra hostium uidit, ingenti gaudio est elatus; mox refugientibus suis et terrore uerso paulisper incertus an in castra reciperet copias trepidauit; deinde ut adpropinquabat hostis et, praeterquam quod caedebantur auersi nec nisi defenderentur seruari poterant, ne ipsi quidem in tuto iam receptus erat, coactus nondum adsecuta parte suorum periculum summae rerum facere, equites leuemque armaturam qui in proelio fuerant dextero in cornu locat iuxta caetratos, Macedonum phalangem hastis positis, quarum longitudo impedimento erat, gladiis rem gerere iubet. simul ne facile perrumperetur acies, dimidium de fronte demptum introrsus porrectis ordinibus duplicat, ut longa potius quam lata acies esset; simul et densari ordines iussit, ut uir uiro, arma armis iungerentur.
+
+
+
+
+
+ Quinctius iis qui in proelio fuerant inter signa et ordines acceptis tuba dat signum. raro alias tantus clamor dicitur in principio pugnae exortus; nam forte utraque acies simul conclamauere nec solum qui pugnabant sed subsidia etiam quique tum maxime in proelium ueniebant. dextero cornu rex loci plurimum auxilio, ex iugis altioribus pugnans, uincebat; sinistro tum cum maxime adpropinquante phalangis parte quae nouissimi agminis fuerat, sine ullo ordine trepidabatur; media acies, quae propior dextrum cornu erat, stabat spectaculo uelut nihil ad se pertinentis pugnae intenta. phalanx, quae uenerat agmen magis quam acies aptiorque itineri quam pugnae, uixdum in iugum euaserat. in hos incompositos Quinctius, quamquam pedem referentes in dextro cornu suos cernebat, elephantis prius in hostem actis impetum facit, ratus partem profligatam cetera tracturam. non dubia res fuit; extemplo terga uertere Macedones, terrore primo bestiarum auersi. et ceteri quidem hos pulsos sequebantur; unus e tribunis militum ex tempore capto consilio cum uiginti signorum militibus, relicta ea parte suorum quae haud dubie uincebat, breui circuitu dextrum cornu hostium auersum inuadit. nullam aciem ab tergo adortus non turbasset; ceterum ad communem omnium in tali re pidationem accessit quod phalanx Macedonum grauis atque immobilis nec circumagere se poterat nec hoc qui a fronte paulo ante pedem referentes tunc ultro territis instabant patiebantur. ad hoc loco etiam premebantur, quia iugum ex quo pugnauerant dum per procliue pulsos insequuntur tradiderant hosti ad terga sua circumducto. paulisper in medio caesi, deinde omissis plerique armis capessunt fugam.
+
+
+
+
+
+ Philippus cum paucis peditum equitumque primo tumulum altiorem inter ceteros cepit specularetur quae in laeua parte suorum fortuna esset; deinde postquam fugam effusam animaduertit et omnia circa iuga signis atque armis fulgere, tum et ipse acie excessit. Quinctius cum institisset cedentibus, repente quia erigentes hastas Macedonas conspexerat, quidnam pararent incertus paulisper nouitate rei constituit signa; deinde, ut accepit hunc morem esse Macedonum tradentium sese, parcere uictis in animo habebat. ceterum ab ignaris militibus omissam ab hoste pugnam et quid imperator uellet impetus in eos est factus et primis caesis ceteri in fugam dissipati sunt. rex effuso cursu Tempe petit. ibi ad Gonnos diem unum substitit ad excipiendos si qui proelio superessent. Romani uictores in castra hostium spe praedae : ea magna iam direpta ab Aetolis inueniunt. caesa eo die octo milia hostium, capta; ex uictoribus septingenti ferme ceciderunt. si Ualerio qui credat omnium rerum immodice numerum augenti, quadraginta milia hostium eo die sunt caesa, capta—ibi modestius mendacium est—quinque milia septingenti, signa militaria ducenta undequinquaginta. Claudius quoque duo et triginta milia hostium caesa scribit, capta quattuor milia et trecentos. nos non minimo potissimum numero credidimus sed Polybium secuti sumus, non incertum auctorem cum omnium Romanarum rerum tum praecipue in Graecia gestarum.
+
+
+
+
+
+ Philippus collectis ex fuga qui uariis casibus pugnae dissipati uestigia eius secuti fuerant missisque Larisam ad commentarios regios comburendos ne in hostium uenirent potestatem, in Macedoniam concessit. Quinctius captiuis praedaque uenumdatis partim militi concessis Larisam est profectus, hauddum satis gnarus quam regionem petisset rex quidue pararet. caduceator eo regius uenit, specie ut indutiae essent donec tollerentur ad sepulturam qui in acie cecidissent, re uera ad petendam ueniam legatis mittendis. utrumque ab Romano impetratum. adiecta etiam illa uox, bono animo esse regem ut iuberet, quae maxime Aetolos offendit iam tumentes querentesque mutatum uictoria imperatorem: ante pugnam omnia magna paruaque communicare cum sociis solitum, nunc omnium expertes consiliorum esse, suo ipsum arbitrio cuncta agere; cum Philippo iam gratiae priuatae locum quaerere, ut dura atque aspera belli Aetoli exhauserint, pacis gratiam et fructum Romanus in se uertat. et haud dubie decesserat iis aliquantum honoris; sed cur neglegerentur ignorabant. donis regis imminere credebant inuicti ab ea cupiditate animi uirum; sed et suscensebat non immerito Aetolis ob insatiabilem auiditatem praedae et adrogantiam eorum, uictoriae gloriam in se rapientium, quae uanitate sua omnium aures offendebat, et Philippo sublato, fractis opibus Macedonici regni Aetolos habendos Graeciae dominos cernebat. ob eas causas multa sedulo ut uiliores leuioresque apud omnes essent et uiderentur faciebat.
+
+
+
+
+
+ Indutiae quindecim dierum datae hosti erant et cum ipso rege constitutum conloquium; cuius priusquam tempus ueniret, in consilium aduocauit socios. rettulit quas leges pacis placeret dici. Amynander Athamanum rex paucis sententiam absoluit: ita componendam pacem esse ut Graecia etiam absentibus Romanis satis potens tuendae simul pacis libertatisque esset. Aetolorum asperior oratio fuit, qui pauca praefati recte atque ordine imperatorem Romanum facere quod, quos belli socios habuisset, cum iis communicaret pacis consilia, falli aiunt eum tota re si aut Romanis pacem aut Graeciae libertatem satis firmam se credat relicturum nisi Philippo aut occiso aut regno pulso; quae utraque procliuia esse si fortuna uti uellet. ad haec Quinctius negare Aetolos aut moris Romanorum memorem aut sibi ipsis conuenientem sententiam dixisse; et illos prioribus omnibus conciliis conloquiisque [et] de condicionibus pacis semper, ut ad internecionem bellaretur disseruisse, et Romanos praeter uetustissimum morem uictis parcendi praecipuum clementiae documentum dedisse pace Hannibali et Carthaginiensibus data. omittere se Carthaginienses: cum Philippo ipso quotiens uentum in conloquium? nec unquam ut cederet regno actum esse. an quia uictus proelio foret, inexpiabile bellum factum? cum armato hoste infestis animis concurri debere: aduersus uictos mitissimum quemque animum maximum habere. libertati Graeciae uideri graues Macedonum reges: si regnum gensque tollatur, Thracas Illyrios Gallos deinde, gentes feras et indomitas, in Macedoniam se et in Graeciam effusuras. ne proxima quaeque amoliendo maioribus grauioribusque aditum ad se facerent. interfanti deinde Phaeneae praetori Aetolorum testificantique si elapsus eo tempore Philippus foret mox grauius eum rebellaturum, 'desistite tumultuari' inquit 'ubi consultandum est: non iis condicionibus inligabitur rex ut mouere bellum possit.'
+
+
+
+
+
+ Hoc dimisso concilio postero die rex ad fauces quae ferunt in Tempe—is datus erat locus conloquio—uenit; tertio die datur ei Romanorum ac sociorum frequens concilium. ibi Philippus perquam prudenter iis sine quibus pax impetrari non poterat sua potius uoluntate omissis quam altercando extorquerentur, quae priore conloquio aut imperata a Romanis aut postulata ab sociis essent omnia se concedere, de ceteris senatui permissurum dixit. quamquam uel inimicissimis omnibus praeclusisse uocem uidebatur, Phaeneas tamen Aetolus cunctis tacentibus 'quid? nobis' inquit, 'Philippe, reddisne tandem Pharsalum et Larisam Cremasten et Echinum et Thebas Phthias?' cum Philippus nihil morari diceret quo minus reciperent, disceptatio inter imperatorem Romanum et Aetolos orta est de Thebis; nam eas populi Romani iure belli factas esse Quinctius dicebat, quod integris rebus exercitu ab se admoto uocati in amicitiam, cum potestas libera desciscendi ab rege esset, regiam societatem Romanae praeposuissent; Phaeneas et pro societate belli quae ante bellum habuissent restitui Aetolis aequum censebat et ita in foedere primo cautum esse ut belli praeda rerum quae ferri agique possent Romanos, ager urbesque captae Aetolos sequerentur. 'uos' inquit 'ipsi' Quinctius 'societatis istius leges rupistis quo tempore relictis nobis cum Philippo pacem fecistis. quae si maneret, captarum tamen urbium illa lex foret: Thessaliae ciuitates sua uoluntate in dicionem nostram uenerunt.' haec cum omnium sociorum adsensu dicta Aetolis non praesentia modo grauia auditu sed mox etiam belli causa magnarumque ex eo cladium iis fuerunt. cum Philippo ita conuenit ut Demetrium filium et quosdam ex amicorum numero obsides et ducenta talenta daret, de ceteris Romam mitteret legatos: ad eam rem quattuor mensum indutiae essent. si pax non impetrata ab senatu foret, obsides pecuniamque reddi Philippo receptum est. causa Romano imperatori non alia maior fuisse dicitur maturandae pacis quam quod Antiochum bellum transitumque in Europam moliri constabat.
+
+
+
+
+
+ Eodem tempore atque, ut quidam tradidere, eodem die ad Corinthum Achaei ducem regium Androsthenem iusto proelio fuderunt. eam urbem pro arce habiturus Philippus aduersus Graeciae ciuitates et principes inde euocatos per speciem conloquendi quantum equitum dare Corinthii ad bellum possent retinuerat pro obsidibus, et praeter quingentos Macedonas mixtosque ex omni genere auxiliorum octingentos, quot iam ante ibi fuerant, mille Macedonum eo miserat et mille ac ducentos Illyrios Thracasque et Cretenses, qui in utraque parte militabant, octingentos. his additi Boeoti Thessalique et Acarnanes mille, scutati omnes, et ipsorum Corinthiorum iuuentute, impleta ut essent sex milia armatorum, fiduciam Androstheni fecerunt acie decernendi. Nicostratus praetor Achaeorum Sicyone erat cum duobus milibus peditum, centum equitibus, sed imparem se et numero et genere militum cernens moenibus non excedebat. regiae copiae peditum equitumque uagae Pellenensem et Phliasium et Cleonaeum agrum depopulabantur; postremo exprobrantes metum hosti in fines Sicyoniorum transcendebant, nauibus etiam circumuecti omnem oram Achaiae uastabant. cum id effusius hostes et, ut fit ab nimia fiducia, neglegentius etiam facerent, Nicostratus spem nactus necopinantes eos adgrediendi circa finitimas ciuitates nuntium occultum mittit quo die et quot ex quaque ciuitate armati ad Apelaurum—Stymphaliae terrae is locus est— conuenirent. omnibus ad diem edictam paratis profectus inde extemplo per Phliasiorum fines nocte Cleonas insciis omnibus quid pararet peruenit. erant autem cum eo quinque milia peditum, ex quibus ~armaturae leuis, et trecenti equites. cum iis copiis, dimissis qui specularentur quam in partem hostes effunderent sese, opperiebatur.
+
+
+
+
+
+ Androsthenes omnium ignarus Corintho profectus ad Nemeam—amnis est Corinthium Sicyonium interfluens agrum—castra locat. ibi partem dimidiam exercitus dimissam—trifariam diuisit—et omnes equites discurrere ad depopulandos simul Pellenensem Sicyoniumque agros et Phliasium iubet. haec tria diuersa agmina discessere. quod ubi Cleonas ad Nicostratum perlatum est, extemplo ualidam mercennariorum manum praemissam ad occupandum saltum per quem transitus in Corinthium est agrum, ante signa equitibus ut praegrederentur locatis, ipse confestim agmine duplici sequitur. parte una mercennarii milites ibant cum leui armatura, altera clipeati; id in illarum gentium exercitibus robur erat. iam haud procul castris aberant pedites equitesque, et Thracum quidam in uagos palatosque per agros hostes impetum fecerant, cum repens terror castris infertur. trepidare dux, ut qui hostes nusquam nisi raros in collibus ante Sicyonem non audentes agmen demittere in campos uidisset, ab Cleonis quidem accessuros nunquam credidisset. reuocari tuba iubet uagos a castris dilapsos; ipse raptim capere arma iussis militibus infrequenti agmine porta egressus per flumen instruit aciem. ceterae copiae uix conligi atque instrui cum potuissent, primum hostium impetum non tulerunt. Macedones et maxime omnium frequentes ad signa fuerant et diu ancipitem uictoriae spem fecerunt; postremo fuga ceterorum nudati, cum duae iam acies hostium ex diuerso, leuis armatura ab latere, clipeati caetratique a fronte urgerent, et ipsi re inclinata primo rettulere pedem, deinde impulsi terga uertunt et plerique abiectis armis, nulla spe castrorum tenendorum relicta, Corinthum petierunt. Nicostratus mercennariis militibus ad hos persequendos, equitibus Thracumque auxiliis in populatores agri Sicyonii missis magnam utrobique caedem edidit, maiorem prope quam in proelio ipso. ex iis quoque qui Pellenen Phliuntaque depopulati erant, incompositi partim omniumque ignari ad castra reuertentes in hostium stationes tamquam in suas inlati sunt, partim ex discursu id quod erat suspicati ita se in fugam passim sparserunt ut ab ipsis agrestibus errantes circumuenirentur. ceciderunt eo die mille et quingenti, capti trecenti. Achaia omnis magno liberata metu.
+
+
+
+
+
+ Priusquam dimicaretur ad Cynoscephalas, L. Quinctius Corcyram excitis Acarnanum principibus, quae sola Graeciae gentium in societate Macedonum manserat, initium quoddam ibi motus fecit. duae autem maxime causae eos tenuerant in amicitia regis, una fides insita genti, altera metus odiumque Aetolorum. concilium Leucadem indictum est. eo neque cuncti conuenere Acarnanum populi nec [in] iis qui conuenerant idem placuit; sed duo principes et magistratus peruicerunt ut priuatum decretum Romanae societatis fieret. id omnes qui afuerant aegre passi; et in hoc fremitu gentis a Philippo missi duo principes Acarnanum, Androcles et Echedemus, non ad tollendum modo decretum Romanae societatis ualuerunt sed etiam ut Archelaus et Bianor, principes gentis ambo, quod auctores eius sententiae fuissent, proditionis in concilio damnarentur et Zeuxidae praetori, quod de ea re rettulisset, imperium abrogaretur. rem temerariam sed euentu prosperam damnati fecerunt. suadentibus nam amicis cederent tempori et Corcyram ad Romanos abirent, statuerunt offerre se multitudini et aut eo ipso lenire iras aut pati quod casus tulisset. cum se frequenti concilio intulissent, primo murmur ac fremitus admirantium, silentium mox a uerecundia simul pristinae dignitatis ac misericordia praesentis fortunae ortum est. potestate quoque dicendi facta principio suppliciter, procedente autem oratione, ubi ad crimina diluenda uentum est, cum tanta fiducia quantum innocentia dabat disseruerunt; postremo ultro aliquid etiam queri et castigare iniquitatem simul in se crudelitatemque ausi ita adfecerunt animos ut omnia quae in eos decreta erant frequentes tollerent neque eo minus redeundum in societatem Philippi abnuendamque Romanorum amicitiam censerent.
+
+
+
+
+
+ Leucade haec sunt decreta. id caput Acarnaniae erat eoque in concilium omnes populi conueniebant. itaque cum haec repentina mutatio Corcyram ad legatum Flamininum perlata esset, extemplo cum classe profectus Leucadem ad Heraeum quod uocant naues adplicuit. inde cum omni genere tormentorum machinarumque quibus expugnantur urbes ad muros accessit, ad primum terrorem ratus inclinari animos posse. postquam pacati nihil ostendebatur, tum uineas turresque erigere et arietem admouere muris coepit.
+
+
+
+
+
+Acarnania uniuersa inter Aetoliam atque Epirum posita solem occidentem et mare Siculum spectat. Leucadia nunc insula est, uadoso freto quod perfossum manu est ab Acarnania diuisa; tum paeninsula erat, occidentis regione artis faucibus cohaerens Acarnaniae; quingentos ferme passus longae eae fauces erant, latae haud amplius centum et uiginti. in iis angustiis Leucas posita est, colli adplicata uerso in orientem et Acarnaniam; ima urbis plana sunt, iacentia ad mare, quo Leucadia ab Acarnania diuiditur. inde terra marique expugnabilis est; nam et uada sunt stagno similiora quam mari et campus terrenus omnis operique facilis. itaque multis simul locis aut subruti aut ariete decussi ruebant muri; sed quam urbs ipsa opportuna oppugnantibus erat, tam inexpugnabiles hostium animi. die ac nocte intenti reficere quassata muri, obstruere quae patefacta ruinis erant, proelia impigre inire et armis magis muros quam se ipsos moenibus tutari; diutiusque spe Romanorum obsidionem eam extraxissent ni exules quidam Italici generis Leucade habitantes ab arce milites accepissent. eos tamen ex superiore loco magno cum tumultu decurrentes acie in foro instructa iusto proelio aliquamdiu Leucadii sustinuerunt. interim et scalis capta multis locis moenia et per stragem lapidum ac ruinas transcensum in urbem; iamque ipse legatus magno agmine circumuenerat pugnantes. tum pars in medio caesi, pars armis abiectis dediderunt sese uictori. et post dies paucos audito proelio quo ad Cynoscephalas pugnatum erat, omnes Acarnaniae populi in dicionem legati uenerunt.
+
+
+
+
+
+ Iisdem diebus, omnia simul inclinante fortuna, Rhodii quoque ad uindicandam a Philippo continentis regionem—Peraean uocant—possessam a maioribus suis, Pausistratum praetorem cum octingentis Achaeis peditibus, mille et octingentis fere armatis ex uario genere auxiliorum collectis miserunt: Galli et Mniesutae et Pisuetae et Tarmiani et Theraei ex Peraea et Laudiceni ex Asia erant. cum iis copiis Pausistratus Tendeba in Stratonicensi agro, locum peropportunum, ignaris regiis qui Therae erant occupauit. in tempore et ad ipsum excitum auxilium, mille Achaei pedites cum centum equitibus superuenerunt; Theoxenus iis praeerat. Dinocrates regius praefectus reciperandi castelli causa primo castra ad ipsa Tendeba mouet, inde ad alterum castellum item Stratonicensis agri—Astragon uocant—; omnibusque eo praesidiis, quae multifariam disiecta erant, deuocatis et ab ipsa Stratonicea Thessalorum auxiliaribus ad Alabanda, ubi hostes erant, ducere pergit. nec Rhodii pugnam detractauerunt. ita castris in propinquo locatis extemplo in aciem descensum est. Dinocrates quingentos Macedonas dextro cornu, laeuo Agrianas locat, in medium accipit contractos ex castellorum—Cares maxime erant— praesidiis, equites cornibus circumdat et Cretensium auxiliares Thracumque. Rhodii Achaeos dextro cornu, sinistro mercennarios milites, lectam peditum manum, habuere, medios mixta ex pluribus gentibus auxilia, equites leuisque armaturae quod erat cornibus circumiectum. eo die steterunt tantum acies utraque super ripam qui tenui tum aqua interfluebat torrentis paucisque telis emissis in castra receperunt sese. postero die eodem ordine instructi maius aliquanto proelium quam pro numero edidere pugnantium. neque enim plus terna milia peditum fuere et centeni ferme equites; ceterum non numero tantum nec armorum genere sed animis quoque paribus et aequa spe pugnarunt. Achaei primi torrente superato in Agrianas impetum fecerunt; deinde tota prope cursu transgressa amnem acies est. diu anceps pugna stetit. numero Achaei, mille ipsi, quadringentos loco pepulere; inclinato deinde laeuo cornu in dextrum omnes conisi. Macedones usque dum ordines et ueluti stipata phalanx constabat moueri nequiuerunt; postquam laeuo latere nudato circumagere hastas in uenientem ex transuerso hostem conati sunt, turbati extemplo tumultum primo inter se fecerunt, terga deinde uertunt, postremo abiectis armis in praecipitem fugam effunduntur. Bargylias petentes fugerunt; eodem et Dinocrates perfugit. Rhodii quantum diei superfuit secuti receperunt sese in castra. satis constat, si confestim uictores Stratoniceam petissent, recipi eam urbem sine certamine potuisse. praetermissa eius rei occasio est dum in castellis uicisque recipiendis Peraeae tempus teritur. interim animi eorum qui Stratoniceam praesidio obtinebant confirmati sunt; mox et Dinocrates cum iis quae proelio superfuerant copiis intrauit muros. nequiquam inde obsessa oppugnataque urbs est, nec recipi nisi aliquanto post per Antiochum potuit. haec in Thessalia, haec in Achaia, haec in Asia per eosdem dies ferme gesta.
+
+
+
+
+
+ Philippus cum audisset Dardanos transgressos fines ab contemptu concussi tum regni superiora Macedoniae euastare, quamquam toto prope orbe terrarum undique se suosque exigente fortuna urgebatur, tamen morte tristius ratus Macedoniae etiam possessione pelli, dilectu raptim per urbes Macedonum habito cum sex milibus peditum et quingentis equitibus circa Stobos Paeoniae improuiso hostes oppressit. magna multitudo hominum in proelio, maior cupidine praedandi palata per agros caesa est. quibus fuga in expedito fuit, ne temptato quidem casu pugnae in fines suos redierunt. ea una expeditione, non pro reliquo statu fortunae facta, refectis suorum animis Thessalonicam sese recepit.
+
+
+
+
+
+Non tam in tempore Punicum bellum terminatum erat, ne simul et cum Philippo foret bellandum, quam opportune iam Antiocho ex Syria mouente bellum Philippus est superatus; nam praeterquam quod facilius cum singulis quam si in unum ambo simul contulissent uires bellatum est, Hispania quoque sub idem tempus magno tumultu ad bellum consurrexit.
+
+
+
+
+
+Antiochus cum priore aestate omnibus quae in Coele Syria sunt ciuitatibus ex Ptolomaei dicione in suam potestatem redactis in hiberna Antiochiam concessisset, nihilo quietiora ea ipsis aestiuis habuit. omnibus enim regni uiribus conixus cum ingentes copias terrestres maritimasque comparasset, principio ueris praemissis terra cum exercitu filiis duobus Ardye ac Mithridate iussisque Sardibus se opperiri, ipse cum classe centum tectarum nauium, ad hoc leuioribus nauigiis cercurisque ac lembis ducentis proficiscitur, simul per omnem oram Ciliciae Lyciaeque et Cariae temptaturus urbes quae in dicione Ptolomaei essent, simul Philippum— necdum enim debellatum erat—exercitu nauibusque adiuturus.
+
+
+
+
+
+ Multa egregie Rhodii pro fide erga populum Romanum proque uniuerso nomine Graecorum terra marique ausi sunt, nihil magnificentius quam quod ea tempestate non territi tanta mole imminentis belli legatos ad regem miserunt ne Chelidonias—promunturium Ciliciae est, inclutum foedere antiquo Atheniensium cum regibus Persarum—superaret: si eo fine non contineret classem copiasque suas, se obuiam ituros, non ab odio ullo sed ne coniungi eum Philippo paterentur et impedimento esse Romanis liberantibus Graeciam. Coracesium eo tempore Antiochus operibus oppugnabat, Zephyrio et Solis et Aphrodisiade et Coryco et superato Anemurio—promunturium id quoque Ciliciae est—Selinunte recepto. omnibus his aliisque eius orae castellis aut metu aut uoluntate sine certamine in dicionem acceptis, Coracesium praeter spem clausis portis tenebat eum. ibi legati Rhodiorum auditi. et quamquam ea legatio erat quae accendere regium animum posset, temperauit irae et legatos se Rhodum missurum respondit iisque mandaturum ut renouarent uetusta iura cum ea ciuitate sua maiorumque suorum et uetarent eos pertimescere aduentum regis: nihil aut iis aut sociis eorum noxiae futurum fraudiue; nam Romanorum amicitiam se non uiolaturum argumento et suam recentem ad eos legationem esse et senatus honorifica in se decreta responsaque. tum forte legati redierant ab Roma comiter auditi dimissique, ut tempus postulabat, incerto adhuc aduersus Philippum euentu belli. cum haec legati regis in contione Rhodiorum agerent, nuntius uenit debellatum ad Cynoscephalas esse. hoc nuntio accepto Rhodii dempto metu a Philippo omiserunt consilium obuiam eundi classe Antiocho: illam alteram curam non omiserunt tuendae libertatis ciuitatium sociarum Ptolomaei quibus bellum ab Antiocho imminebat. nam alias auxiliis iuuerunt, alias prouidendo ac praemonendo conatus hostis, causaque libertatis fuerunt Cauniis Myndiis Halicarnassenibus Samiisque. non operae est persequi ut quaeque acta in his locis sint, cum ad ea quae propria Romani belli sunt uix sufficiam.
+
+
+
+
+
+ Eodem tempore Attalus rex aeger ab Thebis Pergamum aduectus moritur altero et septuagesimo anno, cum quattuor et quadraginta annos regnasset. huic uiro praeter diuitias nihil ad spem regni fortuna dederat. iis simul prudenter, simul magnifice utendo effecit primum ut sibi deinde ut aliis non indignus uideretur regno. uictis deinde proelio uno Gallis, quae tum gens recenti aduentu terribilior Asiae erat, regium adsciuit nomen, cuius magnitudini semper animum aequauit. summa iustitia suos rexit, unicam fidem sociis praestitit, comis uxori ac liberis—quattuor superstites habuit—, mitis ac munificus amicis fuit; regnum adeo stabile ac firmum reliquit ut ad tertiam stirpem possessio eius descenderit.
+
+
+
+
+
+Cum hic status rerum in Asia Graeciaque et Macedonia esset, uixdum terminato cum Philippo bello, pace certe nondum perpetrata, ingens in Hispania ulteriore coortum est bellum. M. Heluius eam prouinciam obtinebat. is litteris senatum certiorem fecit Culcham et Luxinium regulos in armis esse: cum Culcha decem et septem oppida, cum Luxinio ualidas urbes Carmonem et Bardonem; in maritima ora Malacinos Sexetanosque Baeturiam omnem et quae nondum animos nudauerant ad finitimorum motus consurrectura. his litteris a M. Sergio praetore, cuius iurisdictio inter ciues et peregrinos erat, recitatis decreuerunt patres ut comitiis praetorum perfectis, cui praetori prouincia Hispania obuenisset, is primo quoque tempore de bello Hispaniae ad senatum referret.
+
+
+
+
+
+ Sub idem tempus consules Romam uenerunt; quibus in aede Bellonae senatum habentibus postulantibusque triumphum ob res prospere bello gestas C. Atinius Labeo et C. Afranius tribuni plebis ut separatim de triumpho agerent consules postularunt: communem se relationem de ea re fieri non passuros, ne par honos in dispari merito esset. cum Q. Minucius utrique Italiam prouinciam obtigisse diceret, communi animo consilioque se et collegam res gessisse, et C. Cornelius adiceret Boios aduersus se transgredientes Padum ut Insubribus Cenomanisque auxilio essent depopulante uicos eorum atque agros collega ad sua tuenda auersos esse, tribuni res tantas bello gessisse C. Cornelium fateri ut non magis de triumpho eius quam de honore diis immortalibus habendo dubitari possit: non tamen nec illum nec quemquam alium ciuem tantum gratia atque opibus ualuisse ut, cum sibi meritum triumphum impetrasset, collegae eundem honorem immeritum impudenter petenti daret. Q. Minucium in Liguribus leuia proelia uix digna dictu fecisse, in Gallia magnum numerum militum amisisse; nominabant etiam tribunos militum T. Iuuentium Cn. Ligurium legionis quartae: aduersa pugna cum multis aliis uiris fortibus, ciuibus ac sociis, cecidisse. oppidorum paucorum ac uicorum falsas et in tempus simulatas sine ullo pignore deditiones factas esse. hae inter consules tribunosque altercationes biduum tenuerunt uictique perseuerantia tribunorum consules separatim rettulerunt.
+
+
+
+
+
+ C. Cornelio omnium consensu decretus triumphus; et Placentini Cremonensesque addiderunt fauorem consuli, gratias agentes commemorantesque obsidione sese ab eo liberatos, plerique etiam, cum apud hostes essent, seruitute exemptos. Q. Minucius temptata tantum relatione, cum aduersum omnem senatum uideret, in monte Albano se triumphaturum et iure imperii consularis et multorum clarorum uirorum exemplo dixit. C. Cornelius de Insubribus Cenomanisque in magistratu triumphauit. multa signa militaria tulit, multa Gallica spolia captiuis carpentis transuexit, multi nobiles Galli ante currum ducti, inter quos quidam Hamilcarem ducem Poenorum fuisse auctores sunt; ceterum magis in se conuertit oculos Cremonensium Placentinorumque colonorum turba, pilleatorum currum sequentium. aeris tulit in triumpho ducenta triginta septem milia quingentos, argenti bigati undeoctoginta milia; septuageni aeris militibus diuisi, duplex equiti centurionique. Q. Minucius consul de Liguribus Boisque Gallis in monte Albano triumphauit. is triumphus ut loco et fama rerum gestarum et quod sumptum non erogatum ex aerario omnes sciebant inhonoratior fuit, ita signis carpentisque et spoliis ferme aequabat. pecuniae etiam prope par summa fuit: aeris tralata ducenta quinquaginta quattuor milia, argenti bigati quinquaginta tria milia et ducenti; militibus centurionibusque et equitibus idem in singulos datum quod dederat collega.
+
+
+
+
+
+ Secundum triumphum consularia comitia habita. creati consules L. Furius Purpurio et M. Claudius Marcellus. praetores postero die facti Q. Fabius Buteo Ti. Sempronius Longus Q. Minucius Thermus M'. Acilius Glabrio L. Apustius Fullo C. Laelius.
+
+
+
+
+
+Exitu ferme anni litterae a T. Quinctio uenerunt se signis conlatis cum rege Philippo in Thessalia pugnasse, hostium exercitum fusum fugatumque. hae litterae prius in senatu a Sergio praetore, deinde ex auctoritate patrum in contione sunt recitatae, et ob res prospere gestas in dies quinque supplicationes decretae. breui post legati et ab T. Quinctio et ab rege Philippo uenerunt. Macedones deducti extra urbem in uillam publicam ibique iis locus et lautia praebita et ad aedem Bellonae senatus datus. ibi haud multa uerba facta, cum Macedones quodcumque senatus censuisset id regem facturum esse dicerent. decem legati more maiorum, quorum ex consilio T. Quinctius imperator leges pacis Philippo daret, decreti adiectumque ut in eo numero legatorum P. Sulpicius et P. Uillius essent, qui consules prouinciam Macedoniam obtinuissent.
+
+
+
+
+
+Cosanis eo tem postulantibus ut sibi colonorum numerus augeretur mille adscribi iussi, dum ne quis in eo numero esset qui post P. Cornelium et Ti. Sempronium consules hostis fuisset.
+
+
+
+
+
+ ludi Romani eo anno in circo scaenaque ab aedilibus curulibus P. Cornelio Scipione et Cn. Manlio Uolsone et magnificentius quam alias facti et laetius propter res bello bene gestas spectati totique ter instaurati. plebei septiens instaurati; M'. Acilius Glabrio et C. Laelius eos ludos fecerunt, et de argento multaticio tria signa aenea, Cererem Liberumque et Liberam, posuerunt.
+
+
+
+
+
+L. Furius et M. Claudius Marcellus consulatu inito, cum de prouinciis ageretur et Italiam utrique prouinciam senatus decerneret, ut Macedoniam cum Italia sortirentur tendebant. Marcellus, prouinciae cupidior, pacem simulatam ac fallacem dicendo et rebellaturum si exercitus inde deportatus esset regem, dubios sententiae patres fecerat; et forsitan obtinuisset consul, ni Q. Marcius Ralla et C. Atinius Labeo tribuni plebis se intercessuros dixissent ni prius ipsi ad plebem tulissent uellent iuberentne cum rege Philippo pacem esse. ea rogatio in Capitolio ad plebem lata est: omnes quinque et triginta tribus 'uti rogas' iusserunt. et quo magis pacem ratam esse in Macedonia uolgo laetarentur, tristis ex Hispania allatus nuntius effecit uolgataeque litterae C. Sempronium Tuditanum proconsulem in citeriore Hispania proelio uictum, exercitum eius fusum fugatum, multos inlustres uiros in acie cecidisse, Tuditanum cum graui uolnere relatum ex proelio haud ita multo post exspirasse. consulibus ambobus Italia prouincia cum iis legionibus quas superiores consules habuissent decreta et ut quattuor legiones nouas scriberent, duas urbanas, duas quae quo senatus censuisset mitterentur; et T. Quinctius Flamininus [cum duabus legionibus] prouinciam eodem exercitu obtinere iussus: imperium ei prorogatum satis iam ante uideri esse.
+
+
+
+
+
+ Praetores deinde prouincias sortiti, L. Apustius Fullo urbanam iurisdictionem, M'. Acilius Glabrio inter ciues et peregrinos, Q. Fabius Buteo Hispaniam ulteriorem, Q. Minucius Thermus citeriorem, C. Laelius Siciliam, Ti. Sempronius Longus Sardiniam. Q. Fabio Buteoni et Q. Minucio, quibus Hispaniae prouinciae euenerant, consules legiones singulas ex quattuor ab se scriptis quas uideretur ut darent decretum est et socium ac Latini nominis quaterna milia peditum, trecenos equites; iique primo quoque tempore in prouincias ire iussi. bellum in Hispania quinto post anno motum est quam simul cum Punico bello fuerat finitum. priusquam aut hi praetores ad bellum prope nouum, quia tum primum suo nomine sine ullo Punico exercitu aut duce ad arma ierant, proficiscerentur aut ipsi consules ab urbe mouerent, procurare, ut adsolet, prodigia quae nuntiabantur iussi. P. Uillius eques Romanus in Sabinos proficiscens fulmine ipse equusque exanimati fuerant; aedis Feroniae in Capenati de caelo tacta erat; ad Monetae duarum hastarum spicula arserant; lupus Esquilina porta ingressus, frequentissima parte urbis cum in forum decurrisset, Tusco uico atque inde Cermalo per portam Capenam prope intactus euaserat. haec prodigia maioribus hostiis sunt procurata.
+
+
+
+
+
+ Isdem diebus Cn. Cornelius Blasio, qui ante C. Sempronium Tuditanum citeriorem Hispaniam obtinuerat, ouans ex senatus consulto urbem est ingressus. tulit prae se auri mille et quingenta quindecim pondo, argenti uiginti milia, signati denarium triginta quattuor milia et quingentos. L. Stertinius ex ulteriore Hispania, ne temptata quidem triumphi spe, quinquaginta milia pondo argenti in aerarium intulit, et de manubiis duos fornices in foro bouario ante Fortunae aedem et matris Matutae, unum in maximo circo fecit et his fornicibus signa aurata imposuit. haec per hiemem ferme acta. hibernabat eo tempore Elatiae T. Quinctius, a quo cum multa socii peterent, Boeoti petierunt impetraueruntque ut qui suae gentis militassent apud Philippum sibi restituerentur. id a Quinctio facile impetratum, non quia satis dignos eos credebat, sed quia Antiocho rege iam suspecto fauor conciliandus nomini Romano apud ciuitates erat. restitutis iis confestim apparuit quam nulla inita apud Boeotos gratia esset; nam ad Philippum legatos gratias agentes ei pro redditis hominibus, perinde atque ipsis et non Quinctio et Romanis id datum esset, miserunt et comitiis proximis Boeotarchen ob nullam aliam causam Brachyllem quendam quam quod praefectus Boeotorum apud regem militantium fuisset fecerunt, praeteritis Zeuxippo et Pisistrato aliisque qui Romanae societatis auctores fuerant. id aegre et in praesentia hi passi et in futurum etiam metum ceperunt: cum ad portas prope sedente exercitu Romano ea fierent, quidnam se futurum esse profectis in Italiam Romanis, Philippo ex propinquo socios adiuuante et infesto iis qui partis aduersae fuissent?
+
+
+
+
+
+ Dum Romana arma in propinquo haberent, tollere Brachyllem principem fautorum regis statuerunt. et tempore ad eam rem capto, cum in publico epulatus reuerteretur domum temulentus prosequentibus mollibus uiris qui ioci causa conuiuio celebri interfuerant, ab sex armatis, quorum tres Italici, tres Aetoli erant, circumuentus occiditur. fuga comitum et quiritatio facta et tumultus per totam urbem discurrentium cum luminibus; percussores proxima porta euaserunt. luce prima contio frequens uelut ex ante indicto aut uoce praeconis conuocata in theatro erat. palam ab suo comitatu et obscenis illis uiris fremebant interfectum, animis autem Zeuxippum auctorem destinabant caedis. in praesentia placuit comprehendi eos qui simul fuissent quaestionemque ex iis haberi. qui dum quaeruntur, Zeuxippus constanti animo auertendi ab se criminis causa in contionem progressus errare ait homines qui tam atrocem caedem pertinere ad illos semiuiros crederent, multaque in eam partem probabiliter argumentatur; quibus fidem apud quosdam fecit nunquam, si sibi conscius esset, oblaturum se multitudini mentionemue eius caedis nullo lacessente facturum fuisse; alii non dubitare impudenter obuiam crimini eundo suspicionem auerti. torti post paulo insontes, cum scirent ipsi nihil, opinione omnium pro indicio Zeuxippum et Pisistratum nominauerunt nullo adiecto cur scire quicquam uiderentur argumento. Zeuxippus tamen cum Stratonida quodam nocte perfugit Tanagram, suam magis conscientiam quam indicium hominum nullius rei consciorum metuens; Pisistratus spretis indicibus Thebis mansit. seruus erat Zeuxippi, totius internuntius et minister rei, quem indicem Pisistratus timens eo ipso timore ad indicium protraxit. litteras ad Zeuxippum mittit ut seruum conscium tolleret: non tam idoneum ad celandam rem eum uideri sibi quam ad agendam fuerit. has qui tulerat litteras iussus Zeuxippo dare quam primum, quia non statim conueniendi eius copia fuit, illi ipsi seruo, quem ex omnibus domino fidissimum credebat, tradit et adicit a Pisistrato de re magno opere pertinente ad Zeuxippum esse. conscientia ictus, cum extemplo traditurum eas adfirmasset, aperit perlectisque litteris pauidus Thebas refugit et ad magistratus indicium defert. et Zeuxippus quidem fuga serui motus Anthedonem, tutiorem exilio locum ratus, concessit; de Pisistrato aliisque quaestiones tormentis habitae et sumptum supplicium est.
+
+
+
+
+
+ Efferauit ea caedes Thebanos Boeotosque omnes ad exsecrabile odium Romanorum, credentes non sine consilio imperatoris Romani Zeuxippum principem gentis id facinus conscisse. ad rebellandum neque uires neque ducem habebant: proximum bello quod erat, in latrocinium uersi alios in hospitiis, alios uagos per hiberna milites ad uarios commeantes usus excipiebant. quidam in ipsis itineribus ad notas latebras ab insidiantibus, pars in deserta per fraudem deuersoria deducti opprimebantur; postremo non tantum ab odio sed etiam auiditate praedae ea facinora fiebant, quia negotiandi ferme causa argentum in zonis habentes in commeatibus erant. cum primo pauci, deinde in dies plures desiderarentur, infamis esse Boeotia omnis coepit et timidius quam in hostico egredi castris miles. tum Quinctius legatos ad quaerendum de latrociniis per ciuitates mittit. plurimae caedes circa Copaidem paludem inuentae: ibi ex limo eruta extractaque ex stagno cadauera saxis aut amphoris, ut pondere traherentur in profundum, adnexa; multa facinora Acraephiae et Coroneae facta inueniebantur. Quinctius primo noxios tradi sibi iussit et pro quingentis militibus—tot enim interempti erant—quingenta talenta Boeotos conferre. quorum cum fieret neutrum, uerbis tantum ciuitates excusarent nihil publico consilio factum esse, missis Athenas et in Achaiam legatis qui testarentur socios iusto pioque se bello persecuturum Boeotos, et cum parte copiarum Ap. Claudio Acraephiam ire iusso, ipse cum parte Coroneam circumsidit uastatis prius agris qua ab Elatia duo diuersa agmina iere. hac perculsi clade Boeoti, cum omnia terrore ac fuga completa essent, legatos mittunt. qui cum in castra non admitterentur, Achaei Atheniensesque superuenerunt; plus auctoritatis Achaei habuerunt deprecantes, quia ni impetrassent pacem Boeotis bellum simul gerere decreuerant. per Achaeos et Boeotis copia adeundi adloquendique Romanum facta est iussisque tradere noxios et multae nomine triginta conferre talenta pax data et ab oppugnatione recessum.
+
+
+
+
+
+ Paucos post dies decem legati ab Roma uenerunt, quorum ex consilio pax data Philippo in has leges est, ut omnes Graecorum ciuitates quae in Europa quaeque in Asia essent libertatem ac suas haberent leges: quae earum sub dicione Philippi fuissent, praesidia ex iis Philippus deduceret uacuasque traderet, Romanis ante Isthmiorum tempus; deduceret et ex iis quae in Asia essent, Euromo Pedasisque et Bargyliis et Iaso et Myrina et Abydo et Thaso et Perintho: eas quoque enim placere liberas esse; de Cianorum libertate Quinctium Prusiae Bithynorum regi scribere quid senatui et decem legatis placuisset; captiuos transfugasque reddere Philippum Romanis et naues omnes tectas tradere praeter quinque et regiam unam inhabilis prope magnitudinis, quam sedecim uersus remorum agebant; ne plus quinque milia armatorum haberet neue elephantum ullum; bellum extra Macedoniae fines ne iniussu senatus gereret; mille talentum daret populo Romano, dimidium praesens, dimidium pensionibus decem annorum. Ualerius Antias quaternum milium pondo argenti uectigal in decem annos impositum regi tradit; Claudius in annos triginta quaterna milia pondo et ducena, praesens uiginti milia pondo. idem nominatim adiectum scribit ne cum Eumene Attali filio—nouus is tum rex erat— bellum gereret. in haec obsides accepti, inter quos Demetrius Philippi filius. adicit Antias Ualerius Attalo absenti Aeginam insulam elephantosque dono datos et Rhodiis Stratoniceam Cariaeque alias urbes quas Philippus tenuisset; Atheniensibus insulas datas Lemnum Imbrum Delum Scyrum.
+
+
+
+
+
+ Omnibus Graeciae ciuitatibus hanc pacem adprobantibus soli Aetoli decretum decem legatorum clam mussantes carpebant: litteras inanes uana specie libertatis adumbratas esse. cur enim alias Romanis tradi urbes nec nominari eas, alias nominari et sine traditione liberas iuberi esse, nisi quod quae in Asia sint liberentur, longinquitate ipsa tutiores, quae in Graecia sint, ne nominatae quidem intercipiantur, Corinthus et Chalcis et Oreus cum Eretria et Demetriade? nec tota ex uano criminatio erat. dubitabatur enim de Corintho et Chalcide et Demetriade, quia in senatus consulto, quo missi decem legati ab urbe erant, ceterae Graeciae atque Asiae urbes haud dubie liberabantur, de iis tribus urbibus legati quod tempora rei publicae postulassent id e re publica fideque sua facere ac statuere iussi erant. Antiochus rex erat, quem transgressurum in Europam cum primum ei uires suae satis placuissent non dubitabant: ei tam opportunas ad occupandum patere urbes nolebant. ab Elatia profectus Quinctius Anticyram cum decem legatis, inde Corinthum traiecit. ibi consilia de libertate Graeciae dies prope totos in concilio decem legatorum agitabantur: identidem Quinctius liberandam omnem Graeciam, si Aetolorum linguas retundere, si ueram caritatem ac maiestatem apud omnes nominis Romani uellent esse, si fidem facere ad liberandam Graeciam, non ad transferendum a Philippo ad se imperium sese mare traiecisse. nihil contra ea de libertate urbium alii dicebant: ceterum ipsis tutius esse manere paulisper sub tutela praesidii Romani quam pro Philippo Antiochum dominum accipere. postremo ita decretum est: Corinthus redderetur Achaeis ut in Acrocorintho tamen praesidium esset; Chalcidem ac Demetriadem retineri donec cura de Antiocho decessisset.
+
+
+
+
+
+ Isthmiorum statum ludicrum aderat, semper quidem et alias frequens cum propter spectaculi studium insitum genti, quo certamina omnis generis artium uiriumque et pernicitatis uisuntur, tum quia propter opportunitatem loci per duo diuersa maria omnium rerum usus ministrantis humano generi, concilium Asiae Graeciaeque is mercatus erat. tum uero non ad solitos modo usus undique conuenerant sed expectatione erecti qui deinde status futurus Graeciae, quae sua fortuna esset. alii alia non taciti solum opinabantur sed sermonibus etiam ferebant Romanos facturos: uix cuiquam persuadebatur Graecia omni cessuros. ad spectaculum consederant, et praeco cum tubicine, ut mos est, in mediam aream, unde sollemni carmine ludicrum indici solet, processit et tuba silentio facto ita pronuntiat: 'senatus Romanus et T. Quinctius imperator Philippo rege Macedonibusque deuictis liberos, immunes, suis legibus esse iubet Corinthios, Phocenses, Locrensesque omnes et insulam Euboeam et Magnetas, Thessalos, Perrhaebos, Achaeos Phthiotas'. percensuerat omnes gentes quae sub dicione Philippi regis fuerant. audita uoce praeconis maius gaudium fuit quam quod uniuersum homines acciperent: uix satis credere se quisque audisse et alii alios intueri, mirabundi uelut ad somni uanam speciem; quod ad quemque pertinebat, suarum aurium fidei minimum credentes, proximos interrogabant. reuocatus praeco, cum unusquisque non audire modo sed uidere libertatis suae nuntium aueret, iterum pronuntiauit eadem. tum ab certo iam gaudio tantus cum clamore plausus est ortus totiensque repetitus ut facile appareret nihil omnium bonorum multitudini gratius quam libertatem esse. ludicrum deinde ita raptim peractum est ut nullius nec animi nec oculi spectaculo intenti essent: adeo unum gaudium praeoccupauerat omnium aliarum sensum uoluptatium.
+
+
+
+
+
+ Ludis uero dimissis cursu prope omnes tendere ad imperatorem Romanum, ut ruente turba in unum adire contingere dextram cupientium, coronas lemniscosque iacientium haud procul periculo fuerit. sed erat trium ferme et triginta annorum, et cum robur iuuentae tum gaudium ex tam insigni gloriae fructu uires suppeditabat. nec praesens tantummodo effusa est laetitia, sed per multos dies gratis et cogitationibus et sermonibus renouata: esse aliquam in terris gentem quae sua impensa, suo labore ac periculo bella gerat pro libertate aliorum, nec hoc finitimis aut propinquae uicinitatis hominibus aut terris continentibus iunctis praestet, sed maria traiciat, ne quod toto orbe terrarum iniustum imperium sit, ubique ius fas lex potentissima sint; una uoce praeconis liberatas omnes Graeciae atque Asiae urbes: hoc spe concipere audacis animi fuisse, ad effectum adducere et uirtutis et fortunae ingentis.
+
+
+
+
+
+ Secundum Isthmia Quinctius et decem legati legationes regum gentium ciuitatiumque audiuere. primi omnium regis Antiochi uocati legati sunt. iis eadem fere quae Romae egerant uerba sine fide rerum iactantibus nihil iam perplexe ut ante, cum dubiae res incolumi Philippo erant, sed aperte denuntiatum ut excederet Asiae urbibus quae Philippi aut Ptolomaei regum fuissent, abstineret liberis ciuitatibus, neu quam lacesseret armis: et in pace et in libertate esse debere omnes ubique Graecas urbes; ante omnia denuntiatum ne in Europam aut ipse transiret aut copias traiceret. dimissis regis legatis conuentus ciuitatium gentiumque est haberi coeptus, eoque maturius peragebatur quod decreta decem legatorum ciuitates nominatim pronuntiabantur. Orestis—Macedonum ea gens est—quod primi ab rege defecissent, suae leges redditae. Magnetes et Perrhaebi et Dolopes liberi quoque pronuntiati. Thessalorum genti praeter libertatem concessam Achaei Phthiotae dati, Thebis Phthioticis et Pharsalo excepta. Aetolos de Pharsalo et Leucade postulantes ut ex foedere sibi restituerentur ad senatum reiecerunt; Phocenses Locrensesque, sicut ante fuerant, adiecta decreti auctoritate iis contribuerunt. Corinthus et Triphylia et Heraea—Peloponnesi et ipsa urbs est—redditae Achaeis. Oreum et Eretriam decem legati Eumeni regi, Attali filio, dabant dissentiente Quinctio: ea una res in arbitrium senatus reiecta est; senatus libertatem iis ciuitatibus dedit Carysto adiecta. Pleurato Lychnidus et Parthini dati: Illyriorum utraque gens sub dicione Philippi fuerant. Amynandrum tenere iusserunt castella quae per belli tempus Philippo capta ademisset.
+
+
+
+
+
+ Dimisso conuentu decem legati, partiti munia inter se, ad liberandas suae quisque regionis ciuitates discesserunt, P. Lentulus Bargylias, L. Stertinius Hephaestiam et Thasum et Thraeciae urbes, P. Uillius et L. Terentius ad regem Antiochum, Cn. Cornelius ad Philippum. qui de minoribus rebus editis mandatis percunctatus si consilium non utile solum sed etiam salutare admittere auribus posset, cum rex gratias quoque se acturum diceret si quid quod in rem suam esset expromeret, magno opere ei suasit, quoniam pacem impetrasset, ad societatem amicitiamque petendam mitteret Romam legatos ne, si quid Antiochus moueret, expectasse et temporum opportunitates captasse ad rebellandum uideri posset. ad Tempe Thessalica Philippus est conuentus. qui cum se missurum extemplo legatos respondisset, Cornelius Thermopylas, ubi frequens Graeciae statis diebus esse solet conuentus—Pylaicum appellant—, uenit: Aetolos praecipue monuit ut constanter et fideliter in amicitia populi Romani permanerent. Aetolorum principes alii leniter questi sunt quod non idem erga suam gentem Romanorum animus esset post uictoriam qui in bello fuisset; alii ferocius incusarunt exprobraruntque non modo uinci sine Aetolis Philippum sed ne transire quidem in Graeciam Romanos potuisse. aduersus ea respondere, ne in altercationem excederet res, cum supersedisset Romanus, omnia eos aequa impetraturos si Romam misissent dixit. itaque ex auctoritate eius decreti legati sunt. hunc finem bellum cum Philippo habuit.
+
+
+
+
+
+ Cum haec in Graecia Macedoniaque et Asia gererentur, Etruriam infestam prope coniuratio seruorum fecit. ad quaerendam opprimendamque eam M'. Acilius Glabrio praetor, cui inter ciues peregrinosque iurisdictio obtigerat, cum una ex duabus legione urbana est missus. alios iam congregatos pugnando uicit: ex his multi occisi, multi capti; alios uerberatos crucibus adfixit, qui principes coniurationis fuerant, alios dominis restituit. consules in prouincias profecti sunt. Marcellum Boiorum ingressum fines, fatigato per diem totum milite uia facienda, castra in tumulo quodam ponentem Corolamus quidam, regulus Boiorum, cum magna manu adortus ad tria milia hominum occidit; et inlustres uiri aliquot in illo tumultuario proelio ceciderunt, inter quos praefecti socium T. Sempronius Gracchus et M. Iunius Silanus et tribuni militum de legione secunda M. Ogulnius et P. Claudius. castra tamen ab Romanis impigre permunita retentaque, cum hostes prospera pugna elati nequiquam oppugnassent. statiuis deinde iisdem per dies aliquot sese tenuit, dum et saucios curaret et tanto terrore animos militum reficeret. Boi, ut est gens minime ad morae taedium ferendum patiens, in castella sua uicosque passim dilapsi sunt. Marcellus Pado confestim traiecto in agrum Comensem, ubi Insubres Comensibus ad arma excitis castra habebant, legiones ducit. Galli, feroces Boiorum ante dies paucos pugna, in ipso itinere proelium committunt; et primo adeo acriter inuaserunt ut antesignanos impulerint. quod ubi Marcellus animaduertit, ueritus ne moti semel pellerentur, cohortem Marsorum cum opposuisset, equitum Latinorum omnes turmas in hostem emisit. quorum cum primus secundusque impetus rettudisset inferentem se ferociter hostem, confirmata et reliqua acies Romana restitit primo, deinde signa acriter intulit; nec ultra sustinuere certamen Galli quin terga uerterent atque effuse fugerent. in eo proelio supra quadraginta milia hominum caesa Ualerius Antias scribit, octoginta septem signa militaria capta, et carpenta septingenta triginta duo et aureos torques multos, ex quibus unum magni ponderis Claudius in Capitolio Ioui donum in aede positum scribit. castra eo die Gallorum expugnata direptaque et Comum oppidum post dies paucos captum; castella inde duodetriginta ad consulem defecerunt. id quoque inter scriptores ambigitur utrum in Boios prius an Insubres consul exercitum duxerit aduersamque prospera pugna oblitterauerit an uictoria ad Comum parta deformata clade in Bois accepta sit.
+
+
+
+
+
+ Sub haec tam uaria fortuna gesta L. Furius Purpurio alter consul per tribum Sapiniam in Boios uenit. iam castro Mutilo adpropinquabat, cum ueritus ne intercluderetur simul a Bois Liguribusque exercitum eadem uia qua adduxerat reduxit et magno circuitu per aperta eoque tuta loca ad collegam peruenit. inde iunctis exercitibus primum Boiorum agrum usque ad Felsinam oppidum populantes peragrauerunt. ea urbs ceteraque circa castella et Boi fere omnes praeter iuuentutem, quae praedandi causa in armis erat—tunc in deuias siluas recesserat—, in deditionem uenerunt. in Ligures inde traductus exercitus. Boi neglegentius coactum agmen Romanorum, quia ipsi procul abesse uiderentur, improuiso adgressuros se rati per occultos saltus secuti sunt. quos non adepti, Pado repente nauibus traiecto Laeuos Libuosque cum peruastassent, redeuntes inde per Ligurum extremos fines cum agresti praeda in agmen incidunt Romanum. proelium celerius acriusque commissum quam si tempore locoque ad certamen destinato praeparatis animis concurrissent. ibi quantam uim ad stimulandos animos ira haberet apparuit; nam ita caedis magis quam uictoriae auidi pugnarunt Romani ut uix nuntium cladis hosti relinquerent. ob has res gestas consulum litteris Romam allatis supplicatio in triduum decreta est. breui post Marcellus consul Romam uenit triumphusque ei magno consensu patrum est decretus. triumphauit in magistratu de Insubribus Comensibusque; Boiorum triumphi spem collegae reliquit, quia ipsi proprie aduersa pugna in ea gente euenerat, cum collega secunda. multa spolia hostium captiuis carpentis trauecta, multa militaria signa; aeris lata trecenta uiginti milia, argenti bigati ducenta triginta quattuor milia; in pedites singulos dati octogeni aeris, triplex equiti centurionique.
+
+
+
+
+
+ Eodem anno Antiochus rex, cum hibernasset Ephesi, omnes Asiae ciuitates in antiquam imperii formulam redigere est conatus. et ceteras quidem, aut quia locis planis positae erant aut quia parum moenibus armisque ac iuuentuti fidebant, haud difficulter uidebat iugum accepturas: Zmyrna et Lampsacus libertatem usurpabant, periculumque erat ne, si concessum iis foret quod intenderent, Zmyrnam in Aeolide Ioniaque, Lampsacum in Hellesponto aliae urbes sequerentur. igitur et ipse ab Epheso ad Zmyrnam obsidendam misit et quae Abydi copiae erant praesidio tantum modico relicto duci ad Lampsacum oppugnandam iussit. nec ui tantum terrebat, sed per legatos leniter adloquendo castigandoque temeritatem ac pertinaciam spem conabatur facere breui quod peterent habituros, sed cum satis et ipsis et omnibus aliis appareret ab rege impetratam eos libertatem, non per occasionem raptam habere. aduersus quae respondebatur nihil neque mirari neque suscensere Antiochum debere, si spem libertatis differri non satis aequo animo paterentur.
+
+
+
+
+
+Ipse initio ueris nauibus ab Epheso profectus Hellespontum petit, terrestres copias traici ab Abydo Chersonesum iussit. cum ad Madytum Chersonesi urbem terrestri naualem exercitum iunxisset, quia clauserant portas, circumdedit moenia armatis; et iam opera admouenti deditio facta est. idem metus Sestum incolentes aliasque Chersonesi urbes in deditionem dedit. Lysimachiam inde omnibus simul naualibus terrestribus copiis uenit. quam cum desertam ac stratam prope omnem ruinis inuenisset—ceperant autem direptamque incenderant Thraces paucis ante annis—cupido eum restituendi nobilem urbem et loco sitam opportuno cepit. itaque omni cura simul est adgressus et tecta muros restituere et partim redimere seruientes Lysimachenses, partim fuga sparsos per Hellespontum Chersonesumque conquirere et contrahere, partim nouos colonos spe commodorum proposita adscribere et omni modo frequentare; simul, ut Thracum submoueretur metus, ipse parte dimidia terrestrium copiarum ad depopulanda proxima Thraciae est profectus, partem naualesque omnes socios reliquit in operibus reficiendae urbis.
+
+
+
+
+
+ Sub hoc tempus et L. Cornelius, missus ab senatu ad dirimenda inter Antiochum Ptolomaeumque reges certamina, Selymbriae substitit et decem legatorum P. Lentulus a Bargyliis, P. Uillius et L. Terentius ab Thaso Lysimachiam petierunt. eodem et ab Selymbria L. Cornelius et ex Thracia paucos post dies Antiochus conuenerunt. primus congressus cum legatis et deinceps inuitatio benigna et hospitalis fuit; ut de mandatis statuque praesenti Asiae agi coeptum est, animi exasperati sunt. Romani omnia acta eius ex quo tempore ab Syria classem soluisset displicere senatui non dissimulabant restituique et Ptolomaeo omnes ciuitates quae dicionis eius fuissent aequum censebant: nam quod ad eas ciuitates attineret quas a Philippo possessas Antiochus per occasionem auerso Philippo in Romanum bellum intercepisset, id uero ferendum non esse Romanos per tot annos terra marique tanta pericula ac labores exhausisse, Antiochum belli praemia habere. sed ut in Asiam aduentus eius dissimulari ab Romanis tamquam nihil ad eos pertinens potuerit, quid? quod iam etiam in Europam omnibus naualibus terrestribusque copiis transierit, quantum a bello aperte Romanis indicto abesse? illum quidem, etiam si in Italiam traiciat, negaturum; Romanos autem non expectaturos ut id posset facere.
+
+
+
+
+
+ Aduersus ea Antiochus mirari se dixit Romanos tam diligenter inquirere quid regi Antiocho faciundum aut quousque terra marique progrediundum fuerit, ipsos non cogitare Asiam nihil ad se pertinere nec magis illis inquirendum esse quid Antiochus in Asia quam Antiocho quid in Italia populus Romanus faciat. quod ad Ptolomaeum attineat, cui ademptas ciuitates querantur, sibi cum Ptolomaeo et amicitiam esse et id agere ut breui etiam adfinitas iungatur. ne ex Philippi quidem aduersa fortuna spolia ulla se petisse aut aduersus Romanos in Europam traiecisse, sed qua Lysimachi quondam regnum fuerit, quo uicto omnia quae illius fuissent iure belli Seleuci facta sint, existimare suae dicionis esse. occupatis maioribus suis rerum aliarum cura primo quaedam ex iis Ptolomaeum, inde et Philippum usurpandae alienae possessionis causa tenuisse. Chersonesus quidem et proxima Thraciae quae circa Lysimachiam sint, quem dubitare quin Lysimachi fuerint? ad ea recipienda in antiquum ius uenisse et Lysimachiam deletam Thracum impetu de integro condere, ut Seleucus filius eam sedem regni habeat.
+
+
+
+
+
+ His disceptationibus per dies aliquot habitis rumor sine ullo satis certo auctore allatus de morte Ptolomaei regis ut nullus exitus imponeretur sermonibus effecit. nam et dissimulabat pars utraque se audisse et L. Cornelius, cui legatio ad duos reges Antiochum Ptolomaeumque mandata erat, spatium modici temporis ad conueniendum Ptolomaeum petebat, ut priusquam moueretur aliquid in noua possessione regni praeueniret in Aegyptum, et Antiochus suam fore Aegyptum, si tum occupasset, censebat. itaque dimissis Romanis relictoque Seleuco filio cum terrestribus copiis ad restituendam ut instituerat Lysimachiam, ipse omni classe nauigat Ephesum, legatis ad Quinctium missis qui ad fidem faciendam nihil nouaturum regem de societate agerent. oram Asiae legens peruenit in Lyciam, Patarisque cognito uiuere Ptolomaeum nauigandi quidem in Aegyptum omissum consilium est. Cyprum nihilo minus petens, cum Chelidoniarum promunturium superasset, paulisper seditione remigum est retentus in Pamphylia circa Eurymedontem amnem. inde profectum eum ad capita quae uocant Sari fluminis foeda tempestas adorta prope cum omni classe demersit: multae fractae, multae naues eiectae, multae ita haustae mari ut nemo in terram enarit. magna uis hominum ibi interiit, non remigum modo militumque ignotae turbae sed etiam insignium regis amicorum. conlectis reliquiis naufragii, cum res non in eo essent ut Cyprum temptaret, minus opulento agmine quam profectus erat Seleuciam rediit. ibi subduci nauibus iussis—iam enim et hiems instabat—ipse in hiberna Antiochiam concessit. in hoc statu regum erant res.
+
+
+
+
+
+ Romae eo primum anno tresuiri epulones facti C. Licinius Lucullus tribunus plebis, qui legem de creandis his tulerat, et P. Manlius et P. Porcius Laeca; iis triumuiris item ut pontificibus lege datum est togae praetextae habendae ius. sed magnum certamen cum omnibus sacerdotibus eo anno fuit quaestoribus urbanis Q. Fabio Labeoni et L. Aurelio. pecunia opus erat, quod ultimam pensionem pecuniae in bellum conlatae persolui placuerat priuatis. quaestores ab auguribus pontificibusque quod stipendium per bellum non contulissent petebant. ab sacerdotibus tribuni plebis nequiquam appellati, omniumque annorum per quos non dederant exactum est. eodem anno duo mortui pontifices nouique in eorum locum suffecti, M. Marcellus consul in locum C. Semproni Tuditani, qui praetor in Hispania decesserat, et L. Ualerius Flaccus in locum M. Corneli Cethegi. et Q. Fabius Maximus augur mortuus est admodum adulescens, priusquam ullum magistratum caperet; nec eo anno augur in eius locum est suffectus.
+
+
+
+
+
+Comitia inde consularia habita a M. Marcello consule. creati consules L. Ualerius Flaccus et M. Porcius Cato. praetores inde facti Cn. Manlius Uolso Ap. Claudius Nero P. Porcius Laeca C. Fabricius Labeo P. Manlius. eo anno aediles curules M. Fuluius Nobilior et C. Flaminius tritici deciens centena milia binis aeris populo discripserunt. id C. Flamini honoris causa ipsius patrisque aduexerant Siculi Romam: Flaminius gratiam eius communicauerat cum collega. ludi Romani et apparati magnifice sunt et ter toti instaurati. aediles plebis Cn. Domitius Ahenobarbus et C. Scribonius Curio [maximus] multos pecuarios ad populi iudicium adduxerunt: tres ex his condemnati sunt; ex eorum multaticia pecunia aedem in insula Fauni fecerunt. ludi plebei per biduum instaurati, et epulum fuit ludorum causa.
+
+
+
+
+
+ L. Ualerius Flaccus et M. Porcius Cato consules idibus Martiis, quo die magistratum inierunt, de prouinciis cum ad senatum rettulissent, patres censuerunt, quoniam in Hispania tantum glisceret bellum ut iam consulari et duce et exercitu opus esset, placere consules Hispaniam citeriorem Italiamque prouincias aut comparare inter se aut sortiri: utri Hispania prouincia euenisset, eum duas legiones et quindecim milia socium Latini nominis et octingentos equites secum portare et naues longas uiginti ducere; alter consul duas scriberet legiones: iis Galliam obtineri prouinciam satis esse fractis proximo anno Insubrum Boiorumque animis. Cato Hispaniam, Ualerius Italiam est sortitus. praetores deinde prouincias sortiti, C. Fabricius Luscinus urbanam, C. Atinius Labeo peregrinam, Cn. Manlius Uolso Siciliam, Ap. Claudius Nero Hispaniam ulteriorem, P. Porcius Laeca Pisas, ut ab tergo Liguribus esset; P. Manlius in Hispaniam citeriorem adiutor consuli datus. T. Quinctio, suspectis non solum Antiocho et Aetolis sed iam etiam Nabide Lacedaemoniorum tyranno, prorogatum in annum imperium est, duas legiones ut haberet: in eas si quid supplementi opus esset, consules scribere et mittere in Macedoniam iussi. Ap. Claudio praeter legionem quam Q. Fabius habuerat, duo milia et ducentos equites nouos ut scriberet permissum. par numerus peditum equitumque nouorum et P. Manlio in citeriorem Hispaniam decretus et legio eadem quae fuerat sub Q. Minucio praetore data. et P. Porcio Laecae ad Etruriam circa Pisas decem milia peditum et quingenti equites ex Gallico exercitu decreti. in Sardinia prorogatum imperium Ti. Sempronio Longo.
+
+
+
+
+
+ Prouinciis ita distributis consules, priusquam ab urbe proficiscerentur, uer sacrum ex decreto pontificum iussi facere, quod A. Cornelius Mammula praetor uouerat de senatus sententia populique iussu Cn. Seruilio C. Flaminio consulibus. annis post uno et uiginti factum est quam uotum. per eosdem dies C. Claudius Appi filius Pulcher augur in Q. Fabi Maximi locum, qui priore anno mortuus erat, lectus inauguratusque est.
+
+
+
+
+
+Mirantibus iam uolgo hominibus quod Hispania mouisset bellum neglegi, litterae a Q. Minucio allatae sunt se ad Turdam oppidum cum Budare et Baesadine imperatoribus Hispanis signis conlatis prospere pugnasse: duodecim milia hostium caesa, Budarem imperatorem captum, ceteros fusos fugatosque. his litteris lectis minus terroris ab Hispanis erat, unde ingens bellum expectatum fuerat. omnes curae utique post aduentum decem legatorum in Antiochum regem conuersae. hi expositis prius quae cum Philippo acta essent et quibus legibus data pax, non minorem belli molem instare ab Antiocho docuerunt: ingenti classe, egregio terrestri exercitu in Europam eum traicisse et, nisi auertisset uana spes ex uaniore rumore orta Aegypti inuadendae, mox bello Graeciam arsuram fuisse; neque enim ne Aetolos quidem quieturos, cum ingenio inquietam tum iratam Romanis gentem. haerere et aliud in uisceribus Graeciae ingens malum, Nabim, nunc Lacedaemoniorum, mox si liceat uniuersae Graeciae futurum tyrannum, auaritia et crudelitate omnes fama celebratos tyrannos aequantem; cui si Argos uelut arcem Peloponneso impositam tenere liceat, deportatis in Italiam Romanis exercitibus nequiquam liberatam a Philippo Graeciam fore, pro rege si nihil aliud longinquo uicinum tyrannum dominum habituram.
+
+
+
+
+
+ Haec cum ab tam grauibus auctoribus, tum qui omnia per se ipsos explorata adferrent, audirentur, maior res quod ad Antiochum attineret, maturanda magis, quoniam rex quacumque de causa in Syriam concessisset, de tyranno consultatio uisa est. cum diu disceptatum esset utrum satis iam causae uideretur cur decerneretur bellum, an permitterent T. Quinctio, quod ad Nabim Lacedaemonium attineret, faceret quod e re publica censeret esse, permiserunt, eam rem esse rati quae maturata dilataue non ita magni momenti ad summam rem publicam esset: magis id animaduertendum esse quid Hannibal et Carthaginienses, si cum Antiocho bellum motum foret, acturi essent.
+
+
+
+
+
+Aduersae Hannibali factionis homines principibus Romanis, hospitibus quisque suis, identidem scribebant nuntios litterasque ab Hannibale ad Antiochum missas et ab rege ad eum clam legatos uenisse: ut feras quasdam nulla mitescere arte, sic immitem et implacabilem eius uiri animum esse; marcescere otii situ queri ciuitatem et inertia sopiri nec sine armorum sonitu excitari posse. haec probabilia memoria prioris belli per unum illum non magis gesti quam moti faciebat. inritauerat etiam recenti facto multorum potentium animos.
+
+
+
+
+
+ Iudicum ordo Carthagine ea tempestate dominabatur, eo maxime quod iidem perpetui iudices erant. res fama uitaque omnium in illorum potestate erat; qui unum eius ordinis offendisset omnes aduersos habebat, nec accusator apud infensos iudices deerat. horum in tam impotenti regno—neque enim ciuiliter nimiis opibus utebantur—praetor factus Hannibal uocari ad se quaestorem iussit. quaestor id pro nihilo habuit; nam et aduersae factionis erat et, quia ex quaestura in iudices, potentissimum ordinem, referebatur, iam pro futuris mox opibus animos gerebat. enimuero indignum id ratus Hannibal uiatorem ad prendendum quaestorem misit subductumque in contionem non ipsum magis quam ordinem iudicum, prae quorum superbia atque opibus nec leges quicquam essent nec magistratus, accusauit. et ut secundis auribus accipi orationem animaduertit et infimorum quoque libertati grauem esse superbiam eorum, legem extemplo promulgauit pertulitque ut in singulos annos iudices legerentur neu quis biennium continuum iudex esset. ceterum quantam eo facto ad plebem inierat gratiam, tantum magnae partis principum offenderat animos. adiecit et aliud quo bono publico sibi proprias simultates inritauit. uectigalia publica partim neglegentia dilabebantur, partim praedae ac diuisui et principum quibusdam et magistratibus erant: quin et pecunia quae in stipendium Romanis suo quoque anno penderetur deerat tributumque graue priuatis imminere uidebatur.
+
+
+
+
+
+ Hannibal postquam uectigalia quanta terrestria maritimaque essent et in quas res erogarentur animaduertit et quid eorum ordinarii rei publicae usus consumerent, quantum peculatus auerteret, omnibus residuis pecuniis exactis, tributo priuatis remisso satis locupletem rem publicam fore ad uectigal praestandum Romanis pronuntiauit in contione et praestitit promissum.
+
+
+
+
+
+Tum uero ii quos pauerat per aliquot annos publicus peculatus, uelut bonis ereptis, non furtorum manubiis extortis infensi et irati Romanos in Hannibalem et ipsos causam odii quaerentes instigabant. ita diu repugnante P. Scipione Africano, qui parum ex dignitate populi Romani esse ducebat subscribere odiis accusatorum Hannibalis et factionibus Carthaginiensium inserere publicam auctoritatem nec satis habere bello uicisse Hannibalem nisi uelut accusatores calumniam in eum iurarent ac nomen deferrent, tandem peruicerunt ut legati Carthaginem mitterentur qui ad senatum eorum arguerent Hannibalem cum Antiocho rege consilia belli faciendi inire. legati tres missi, Cn. Seruilius M. Claudius Marcellus Q. Terentius Culleo. qui cum Carthaginem uenissent, ex consilio inimicorum Hannibalis quaerentibus causam aduentus dici iusserunt uenisse se ad controuersias quae cum Masinissa rege Numidarum Carthaginiensibus essent dirimendas. id creditum uolgo: unum Hannibalem se peti ab Romanis non fallebat et ita pacem Carthaginiensibus datam esse ut inexpiabile bellum aduersus se unum maneret. itaque cedere tempori et fortunae statuit; et praeparatis iam ante omnibus ad fugam, obuersatus eo die in foro auertendae suspicionis causa, primis tenebris uestitu forensi ad portam cum duobus comitibus ignaris consilii est egressus.
+
+
+
+
+
+ Cum equi quo in loco iusserat praesto fuissent, nocte Byzacium—ita regionem quandam agri uocant—transgressus, postero die ad mare inter Acyllam et Thapsum ad suam turrem peruenit; ibi eum parata instructaque remigio excepit nauis. ita Africa Hannibal excessit, saepius patriae quam suum euentum miseratus. eodem die in Cercinam insulam traiecit. ubi cum in portu naues aliquot Phoenicum onerarias cum mercibus inuenisset et ad egressum eum e naue concursus salutantium esset factus, percunctantibus legatum se Tyrum missum dici iussit. ueritus tamen ne qua earum nauis nocte profecta Thapsum aut Hadrumetum nuntiaret se Cercinae uisum, sacrificio apparari iusso magistros nauium mercatoresque inuitari iussit et uela cum antemnis ex nauibus corrogari ut umbraclum—media aestas forte erat—cenantibus in litore fieret. quanto res et tempus patiebatur apparatu celebratae eius diei epulae sunt, multoque uino in serum noctis conuiuium productum. Hannibal cum primum fallendi eos qui in portu erant tempus habuit, nauem soluit. ceteri sopiti cum postero die tandem ex somno pleni crapulae surrexissent, ad id quod serum erat, aliquot horas referendis in naues collocandis et aptandis armamentis absumpserunt. Carthagine [et] multitudinis adsuetae domum Hannibalis frequentare concursus ad uestibulum aedium est factus. ut non comparere eum uolgatum est, in forum turba conuenit principem ciuitatis quaerentium; et alii fugam conscisse, id quod erat, alii fraude Romanorum interfectum idque magis uolgo fremebant, uariosque uoltus cerneres ut in ciuitate aliorum alias partes fouentium et factionibus discordi; uisum deinde Cercinae eum tandem allatum est.
+
+
+
+
+
+ Et Romani legati cum in senatu exposuissent compertum patribus Romanis esse et Philippum regem ante ab Hannibale maxime accensum bellum populo Romano fecisse et nunc litteras nuntiosque ab eo ad Antiochum et Aetolos missos consiliaque inita impellendae ad defectionem Carthaginis, nec alio eum quam ad Antiochum regem profectum: haud quieturum antequam bellum toto orbe terrarum concisset; id ei non debere impune esse, si satisfacere Carthaginienses populo Romano uellent nihil eorum sua uoluntate nec publico consilio factum esse—Carthaginienses responderunt quidquid aequum censuissent Romani facturos esse.
+
+
+
+
+
+Hannibal prospero cursu Tyrum peruenit exceptusque a conditoribus Carthaginis ut ab altera patria, uir tam clarus omni genere honorum, paucos moratus dies Antiochiam nauigat. ibi profectum iam regem in Asiam cum audisset filiumque eius sollemne ludorum ad Daphnen celebrantem conuenisset, comiter ab eo exceptus nullam moram nauigandi fecit. Ephesi regem est consecutus, fluctuantem adhuc animo incertumque de Romano bello, sed haud paruum momentum ad animum eius moliendum aduentus Hannibalis fecit. Aetolorum quoque eodem tempore alienati ab societate Romana animi sunt, quorum legatos Pharsalum et Leucadem et quasdam alias ciuitates ex primo foedere repetentes senatus ad T. Quinctium reiecit.
+
+
+
+
+ Inter bellorum magnorum aut uixdum finitorum aut imminentium curas
+intercessit res parua dictu sed quae studiis in magnum certamen excesserit. M.
+Fundanius et L. Ualerius tribuni plebi ad plebem tulerunt de Oppia lege
+abroganda. tulerat eam C. Oppius tribunus plebis Q. Fabio Ti. Sempronio
+consulibus in medio ardore Punici belli, ne qua mulier plus semunciam auri
+haberet neu uestimento uersicolori uteretur neu iuncto uehiculo in urbe
+oppidoue aut propius inde mille passus nisi sacrorum publicorum causa
+ueheretur. M. et P. Iunii Bruti tribuni plebis legem Oppiam tuebantur nec
+eam se abrogari passuros aiebant; ad suadendum dissuadendumque multi
+nobiles prodibant; Capitolium turba hominum fauentium aduersantiumque
+legi complebatur. matronae nulla nec auctoritate nec uerecundia nec imperio
+uirorum contineri limine poterant, omnes uias urbis aditusque in forum
+obsidebant, uiros descendentes ad forum orantes ut florente re publica,
+crescente in dies priuata omnium fortuna matronis quoque pristinum
+ornatum reddi paterentur. augebatur haec frequentia mulierum in dies; nam
+etiam ex oppidis conciliabulisque conueniebant. iam et consules praetoresque
+et alios magistratus adire et rogare audebant; ceterum minime exorabilem
+alterum utique consulem M. Porcium Catonem habebant, qui pro lege quae
+abrogabatur ita disseruit:
+
+
+
+
+
+ 'Si in sua quisque nostrum matre familiae, Quirites, ius et maiestatem uiri
+retinere instituisset, minus cum uniuersis feminis negotii haberemus: nunc
+domi uicta libertas nostra impotentia muliebri hic quoque in foro obteritur et
+calcatur, et quia singulas sustinere non potuimus uniuersas horremus.
+equidem fabulam et fictam rem ducebam esse uirorum omne genus in aliqua
+insula coniuratione muliebri ab stirpe sublatum esse; ab nullo genere non
+summum periculum est si coetus et concilia et secretas consultationes esse
+sinas. atque ego uix statuere apud animum meum possum utrum peior ipsa
+res an peiore exemplo agatur; quorum alterum ad nos consules reliquosque
+magistratus, alterum ad uos, Quirites, magis pertinet. nam utrum e re publica
+sit necne id quod ad uos fertur, uestra existimatio est qui in suffragium ituri
+estis. haec consternatio muliebris, siue sua sponte siue auctoribus uobis, M.
+Fundani et L. Ualeri, facta est, haud dubie ad culpam magistratuum
+pertinens, nescio uobis, tribuni, an consulibus magis sit deformis: uobis, si
+feminas ad concitandas tribunicias seditiones iam adduxistis; nobis, si ut
+plebis quondam sic nunc mulierum secessione leges accipiendae sunt.
+equidem non sine rubore quodam paulo ante per medium agmen mulierum
+in forum perueni. quod nisi me uerecundia singularum magis maiestatis et
+pudoris quam uniuersarum tenuisset, ne compellatae a consule uiderentur,
+dixissem: "qui hic mos est in publicum procurrendi et obsidendi uias et uiros
+alienos appellandi? istud ipsum suos quaeque domi rogare non potuistis? an
+blandiores in publico quam in priuato et alienis quam uestris estis?
+quamquam ne domi quidem uos, si sui iuris finibus matronas contineret
+pudor, quae leges hic rogarentur abrogarenturue curare decuit." maiores
+nostri nullam, ne priuatam quidem rem agere feminas sine tutore auctore
+uoluerunt, in manu esse parentium, fratrum, uirorum: nos, si diis placet,
+iam etiam rem publicam capessere eas patimur et foro prope et contionibus et
+comitiis immisceri. quid enim nunc aliud per uias et compita faciunt quam
+rogationem tribunorum plebi suadent, quam legem abrogandam censent?
+date frenos impotenti naturae et indomito animali et sperate ipsas modum
+licentiae facturas: nisi uos facietis, minimum hoc eorum est quae iniquo
+animo feminae sibi aut moribus aut legibus iniuncta patiuntur. omnium
+rerum libertatem, immo licentiam, si uere dicere uolumus, desiderant. quid
+enim, si hoc expugnauerint, non temptabunt?
+
+
+
+
+
+ Recensete omnia muliebria iura quibus licentiam earum adligauerint
+maiores uestri per quaeque subiecerint uiris; quibus omnibus constrictas uix
+tamen continere potestis. quid? si carpere singula et extorquere et exaequari
+ad extremum uiris patiemini, tolerabiles uobis eas fore creditis? extemplo
+simul pares esse coeperint, superiores erunt. at hercule ne quid nouum in eas
+rogetur recusant, non ius sed iniuriam deprecantur: immo ut quam accepistis
+iussistis suffragiis uestris legem, quam usu tot annorum et experiendo
+comprobastis, hanc ut abrogetis, id est, ut unam tollendo legem ceteras
+infirmetis. nulla lex satis commoda omnibus est: id modo quaeritur, si maiori
+parti et in summam prodest. si quod cuique priuatim officiet ius, id destruet
+ac demolietur, quid attinebit uniuersos rogare leges quas mox abrogare in
+quos latae sunt possint? uolo tamen audire quid sit propter quod matronae
+consternatae procucurrerint in publicum ac uix foro se et contione
+abstineant? ut captiui ab Hannibale redimantur parentes, uiri, liberi, fratres
+earum? procul abest absitque semper talis fortuna rei publicae; sed tamen,
+cum fuit, negastis hoc piis precibus earum. at non pietas nec sollicitudo pro
+suis sed religio congregauit eas: matrem Idaeam a Pessinunte ex Phrygia
+uenientem accepturae sunt. quid honestum dictu saltem seditioni
+praetenditur muliebri? "ut auro et purpura fulgamus" inquit, "ut carpentis
+festis profestisque diebus, uelut triumphantes de lege uicta et abrogata et
+captis ereptis suffragiis uestris, per urbem uectemur: ne ullus modus
+sumptibus, ne luxuriae sit."
+
+
+
+
+
+ Saepe me querentem de feminarum, saepe de uirorum nec de priuatorum
+modo sed etiam magistratuum sumptibus audistis, diuersisque duobus uitiis,
+auaritia et luxuria, ciuitatem laborare, quae pestes omnia magna imperia
+euerterunt. haec ego, quo melior laetiorque in dies fortuna rei publicae est,
+quo magis imperium crescit—et iam in Graeciam Asiamque transcendimus
+omnibus libidinum inlecebris repletas et regias etiam adtrectamus gazas—, eo
+plus horreo, ne illae magis res nos ceperint quam nos illas. infesta, mihi
+credite, signa ab Syracusis inlata sunt huic urbi. iam nimis multos audio
+Corinthi et Athenarum ornamenta laudantes mirantesque et antefixa fictilia
+deorum Romanorum ridentes. ego hos malo propitios deos et ita spero
+futuros, si in suis manere sedibus patiemur. patrum nostrorum memoria per
+legatum Cineam Pyrrhus non uirorum modo sed etiam mulierum animos
+donis temptauit. nondum lex Oppia ad coercendam luxuriam muliebrem lata
+erat; tamen nulla accepit. quam causam fuisse censetis? eadem fuit quae
+maioribus nostris nihil de hac re lege sanciundi: nulla erat luxuria quae
+coerceretur. sicut ante morbos necesse est cognitos esse quam remedia eorum,
+sic cupiditates prius natae sunt quam leges quae iis modum facerent. quid
+legem Liciniam excitauit de quingentis iugeribus nisi ingens cupido agros
+continuandi? quid legem Cinciam de donis et muneribus nisi quia uectigalis
+iam et stipendiaria plebs esse senatui coeperat? itaque minime mirum est nec
+Oppiam nec aliam ullam tum legem desideratam esse quae modum
+sumptibus mulierum faceret, cum aurum et purpuram data et oblata ultro
+non accipiebant. si nunc cum illis donis Cineas urbem circumiret, stantes in
+publico inuenisset quae acciperent. atque ego nonnullarum cupiditatium ne
+causam quidem aut rationem inire possum. nam ut quod alii liceat tibi non
+licere aliquid fortasse naturalis aut pudoris aut indignationis habeat, sic
+aequato omnium cultu quid unaquaeque uestrum ueretur ne in se
+conspiciatur? pessimus quidem pudor est uel parsimoniae uel paupertatis;
+sed utrumque lex uobis demit cum id quod habere non licet non habetis.
+"hanc" inquit "ipsam exaequationem non fero" illa locuples. "cur non
+insignis auro et purpura conspicior? cur paupertas aliarum sub hac legis
+specie latet, ut quod habere non possunt habiturae, si liceret, fuisse
+uideantur?" uultis hoc certamen uxoribus uestris inicere, Quirites, ut diuites
+id habere uelint quod nulla alia possit, pauperes ne ob hoc ipsum
+contemnantur, supra uires se extendant? ne simul pudere quod non
+oportet coeperit, quod oportet non pudebit. quae de suo poterit, parabit: quae
+non poterit, uirum rogabit. miserum illum uirum, et qui exoratus et qui non
+exoratus erit, cum quod ipse non dederit datum ab alio uidebit. nunc uolgo
+alienos uiros rogant et, quod maius est, legem et suffragia rogant et a
+quibusdam impetrant. aduersus te et rem tuam et liberos tuos exorabilis es:
+simul lex modum sumptibus uxoris tuae facere desierit, tu nunquam facies.
+nolite eodem loco existimare, futuram rem quo fuit antequam
+lex de hoc ferretur. et hominem improbum non accusari tutius est quam
+absolui, et luxuria non mota tolerabilior esset quam erit nunc, ipsis uinculis
+sicut ferae bestiae inritata, deinde emissa. ego nullo modo abrogandam legem
+Oppiam censeo: uos quod faxitis, deos omnes fortunare uelim.'
+
+
+
+
+
+ Post haec tribuni quoque plebi qui se intercessuros professi erant, cum
+pauca in eandem sententiam adiecissent, tum L. Ualerius pro rogatione ab se
+promulgata ita disseruit: 'si priuati tantummodo ad suadendum
+dissuadendumque id quod ab nobis rogatur processissent, ego quoque, cum
+satis dictum pro utraque parte existimarem, tacitus suffragia uestra
+expectassem: nunc cum uir clarissimus, consul M. Porcius, non auctoritate
+solum, quae tacita satis momenti habuisset, sed oratione etiam longa et
+accurata insectatus sit rogationem nostram, necesse est paucis respondere. qui
+tamen plura uerba in castigandis matronis quam in rogatione nostra
+dissuadenda consumpsit, et quidem ut in dubio poneret utrum id quod
+reprenderet matronae sua sponte an nobis auctoribus fecissent. rem
+defendam, non nos, in quos iecit magis hoc consul uerbo tenus quam ut re
+insimularet. coetum et seditionem et interdum secessionem muliebrem
+appellauit quod matronae in publico uos rogassent ut legem in se latam per
+bellum temporibus duris in pace et florenti ac beata re publica abrogaretis.
+uerba magna quae rei augendae causa conquirantur et haec et alia esse scio, et
+M. Catonem oratorem non solum grauem sed interdum etiam trucem esse
+scimus omnes, cum ingenio sit mitis. nam quid tandem noui matronae
+fecerunt, quod frequentes in causa ad se pertinente in publicum processerunt?
+nunquam ante hoc tempus in publico apparuerunt? tuas aduersus te Origines
+reuoluam. accipe quotiens id fecerint, et quidem semper bono publico. iam a
+principio, regnante Romulo, cum Capitolio ab Sabinis capto medio in foro
+signis conlatis dimicaretur, nonne intercursu matronarum inter acies duas
+proelium sedatum est? quid? regibus exactis cum Coriolano Marcio duce
+legiones Uolscorum castra ad quintum lapidem posuissent, nonne id agmen
+quo obruta haec urbs esset matronae auerterunt? iam urbe capta a Gallis
+aurum quo redempta urbs est nonne matronae consensu omnium in
+publicum contulerunt? proximo bello, ne antiqua repetam, nonne et, cum
+pecunia opus fuit, uiduarum pecuniae adiuuerunt aerarium et, cum di
+quoque noui ad opem ferendam dubiis rebus accerserentur, matronae
+uniuersae ad mare profectae sunt ad matrem Idaeam accipiendam?
+dissimiles, inquis, causae sunt. nec mihi causas aequare propositum est: nihil
+noui factum purgare satis est. ceterum quod in rebus ad omnes pariter uiros
+feminas pertinentibus fecisse eas nemo miratus est, in causa proprie ad ipsas
+pertinente miramur fecisse? quid autem fecerunt? superbas, me dius fidius,
+aures habemus si, cum domini seruorum non fastidiant preces, nos rogari ab
+honestis feminis indignamur.
+
+
+
+
+
+ Uenio nunc ad id de quo agitur. in quo duplex consulis oratio fuit; nam et
+legem ullam omnino abrogari est indignatus et eam praecipue legem quae
+luxuriae muliebris coercendae causa lata esset. et illa communis pro legibus
+uisa consularis oratio est, et haec aduersus luxuriam seuerissimis moribus
+conueniebat; itaque periculum est, nisi quid in utraque re uani sit
+docuerimus, ne quis error uobis offundatur. ego enim quemadmodum ex iis
+legibus quae non in tempus aliquod sed perpetuae utilitatis causa in
+aeternum latae sunt nullam abrogari debere fateor, nisi quam aut usus
+coarguit aut status aliquis rei publicae inutilem fecit, sic quas tempora aliqua
+desiderarunt leges, mortales, ut ita dicam, et temporibus ipsis mutabiles esse
+uideo. quae in pace lata sunt, plerumque bellum abrogat, quae in bello, pax, ut
+in nauis administratione alia in secunda, alia in aduersa tempestate usui
+sunt. haec cum ita natura distincta sint, ex utro tandem genere ea lex esse
+uidetur quam abrogamus? quae uetus? regia lex simul cum ipsa urbe
+nata aut, quod secundum est, ab decemuiris ad condenda iura creatis in
+duodecim tabulis scripta, sine qua cum maiores nostri non existimarint decus
+matronale seruari posse, nobis quoque uerendum sit ne cum ea pudorem
+sanctitatemque feminarum abrogemus? quis igitur nescit nouam istam legem
+esse, Q. Fabio et Ti. Sempronio consulibus uiginti ante annis latam? sine qua
+cum per tot annos matronae optimis moribus uixerint, quod tandem ne
+abrogata ea effundantur ad luxuriam periculum est? nam si ista lex
+aut ideo lata esset ut finiret libidinem muliebrem, uerendum foret ne
+abrogata incitaret: cur sit autem lata, ipsum indicabit tempus. Hannibal in
+Italia erat, uictor ad Cannas; iam Tarentum, iam Arpos, iam Capuam habebat;
+ad urbem Romam admoturus exercitum uidebatur; defecerant socii; non
+milites in supplementum, non socios nauales ad classem tuendam, non
+pecuniam in aerario habebamus; serui quibus arma darentur ita ut pretium
+pro iis bello perfecto dominis solueretur emebantur; in eandem diem
+pecuniae frumentum et cetera quae belli usus postulabant praebenda
+publicani se conducturos professi erant; seruos ad remum numero ex censu
+constituto cum stipendio nostro dabamus; aurum et argentum omne ab
+senatoribus eius rei initio orto in publicum conferebamus; uiduae et pupilli
+pecunias suas in aerarium deferebant; cautum erat quo ne plus auri et argenti
+facti, quo ne plus signati argenti et aeris domi haberemus—tali tempore in
+luxuria et ornatu matronae occupatae erant, ut ad eam coercendam Oppia lex
+desiderata sit, cum quia Cereris sacrificium lugentibus omnibus matronis
+intermissum erat, senatus finiri luctum triginta diebus iussit? cui non
+apparet inopiam et miseriam ciuitatis, [et] quia omnium priuatorum
+pecuniae in usum publicum uertendae erant, istam legem scripsisse tam diu
+mansuram quam diu causa scribendae legis mansisset? nam si quae tunc
+temporis causa aut decreuit senatus aut populus iussit in perpetuum seruari
+oportet, cur pecunias reddimus priuatis? cur publica praesenti pecunia
+locamus? cur serui qui militent non emuntur? cur priuati non damus
+remiges sicut tunc dedimus?
+
+
+
+
+
+ Omnes alii ordines, omnes homines mutationem in meliorem statum rei
+publicae sentient: ad coniuges tantum nostras pacis et tranquillitatis publicae
+fructus non perueniet? purpura uiri utemur, praetextati in magistratibus, in
+sacerdotiis, liberi nostri praetextis purpura togis utentur; magistratibus in
+coloniis municipiisque, hic Romae infimo generi, magistris uicorum, togae
+praetextae habendae ius permittemus, nec id ut uiui solum habeant [tantum]
+insigne sed etiam ut cum eo crementur mortui: feminis dumtaxat purpurae
+usu interdicemus? et cum tibi uiro liceat purpura in uestem stragulam uti,
+matrem familiae tuam purpureum amiculum habere non sines, et equus
+tuus speciosius instratus erit quam uxor uestita? sed in purpura, quae teritur
+absumitur, iniustam quidem sed aliquam tamen causam tenacitatis uideo; in
+auro uero, in quo praeter manupretium nihil intertrimenti fit, quae
+malignitas est? praesidium potius in eo est et ad priuatos et ad publicos usus,
+sicut experti estis. nullam aemulationem inter se singularum, quoniam nulla
+haberet, esse aiebat. at hercule uniuersis dolor et indignatio est, cum
+sociorum Latini nominis uxoribus uident ea concessa ornamenta quae sibi
+adempta sint, cum insignes eas esse auro et purpura, cum illas uehi per
+urbem, se pedibus sequi, tamquam in illarum ciuitatibus non in sua
+imperium sit. uirorum hoc animos uolnerare posset: quid muliercularum
+censetis, quas etiam parua mouent? non magistratus nec sacerdotia nec
+triumphi nec insignia nec dona aut spolia bellica iis contingere possunt:
+munditiae et ornatus et cultus, haec feminarum insignia sunt, his gaudent et
+gloriantur, hunc mundum muliebrem appellarunt maiores nostri. quid aliud
+in luctu quam purpuram atque aurum deponunt? quid cum eluxerunt
+sumunt? quid in gratulationibus supplicationibusque nisi excellentiorem
+ornatum adiciunt? scilicet, si legem Oppiam abrogaritis, non uestri arbitrii
+erit si quid eius uetare uolueritis quod nunc lex uetat: minus filiae, uxores,
+sorores etiam quibusdam in manu erunt. nunquam saluis suis exuitur
+seruitus muliebris, et ipsae libertatem quam uiduitas et orbitas facit
+detestantur. in uestro arbitrio suum ornatum quam in legis malunt esse; et
+uos in manu et tutela, non in seruitio debetis habere eas et malle patres uos
+aut uiros quam dominos dici. inuidiosis nominibus utebatur modo consul
+seditionem muliebrem et secessionem appellando. id enim periculum est ne
+Sacrum montem, sicut quondam irata plebs, aut Auentinum capiant.
+patiendum huic infirmitati est, quodcumque uos censueritis. quo plus
+potestis, eo moderatius imperio uti debetis.'
+
+
+
+
+
+ Haec cum contra legem proque lege dicta essent, aliquanto maior frequentia
+mulierum postero die sese in publicum effudit unoque agmine omnes
+Brutorum ianuas obsederunt, qui collegarum rogationi intercedebant, nec
+ante abstiterunt quam remissa intercessio ab tribunis est. nulla deinde
+dubitatio fuit quin omnes tribus legem abrogarent. uiginti annis post abrogata
+est quam lata. M. Porcius consul, postquam abrogata lex Oppia est, extemplo
+uiginti quinque nauibus longis, quarum quinque sociorum erant, ad Lunae
+portum profectus est eodem exercitu conuenire iusso, et edicto per oram
+maritimam misso nauibus omnis generis contractis ab Luna proficiscens
+edixit ut ad portum Pyrenaei sequerentur: inde se frequenti classe ad hostes
+iturum. praeteruecti Ligustinos montes sinumque Gallicum ad diem quam
+dixerat conuenerunt. inde Rhodam uentum et praesidium Hispanorum quod
+in castello erat ui deiectum. ab Rhoda secundo uento Emporias peruentum:
+ibi copiae omnes praeter socios nauales in terram expositae.
+
+
+
+
+
+ Iam tunc Emporiae duo oppida erant muro diuisa. unum Graeci habebant,
+a Phocaea, unde et Massilienses, oriundi, alterum Hispani; sed Graecum
+oppidum in mare expositum totum orbem muri minus quadringentos passus
+patentem habebat, Hispanis retractior a mari trium milium passuum in
+circuitu murus erat. tertium genus Romani coloni ab diuo Caesare post
+deuictos Pompei liberos adiecti. nunc in corpus unum confusi omnes
+Hispanis prius, postremo et Graecis in ciuitatem Romanam adscitis.
+miraretur qui tum cerneret, aperto mari ab altera parte, ab altera Hispanis tam
+fera et bellicosa gente obiectis, quae res eos tutaretur. disciplina erat custos
+infirmitatis, quam inter ualidiores optime timor continet. partem muri
+uersam in agros egregie munitam habebant, una tantum in eam regionem
+porta imposita, cuius adsiduus custos semper aliquis ex magistratibus erat.
+nocte pars tertia ciuium in muris excubabat; neque moris causa tantum aut
+legis sed quanta si hostis ad portas esset et seruabant uigilias et circumibant
+cura. Hispanum neminem in urbem recipiebant: ne ipsi quidem temere urbe
+excedebant. ad mare patebat omnibus exitus. porta ad Hispanorum oppidum
+uersa nunquam nisi frequentes, pars tertia fere cuius proxima nocte uigiliae
+in muris fuerant, egrediebantur. causa exeundi haec erat: commercio eorum
+Hispani imprudentes maris gaudebant mercarique et ipsi ea quae externa
+nauibus inueherentur et agrorum exigere fructus uolebant. huius mutui usus
+desiderium ut Hispana urbs Graecis pateret faciebat. erant etiam eo tutiores
+quod sub umbra Romanae amicitiae latebant, quam sicut minoribus uiribus
+quam Massilienses pari colebant fide. tum quoque consulem exercitumque
+comiter ac benigne acceperunt. paucos ibi moratus dies Cato, dum exploraret
+ubi et quantae hostium copiae essent, ut ne mora quidem segnis esset, omne
+id tempus exercendis militibus consumpsit. id erat forte tempus anni ut
+frumentum in areis Hispani haberent; itaque redemptoribus uetitis
+frumentum parare ac Romam dimissis 'bellum' inquit 'se ipsum alet'.
+profectus ab Emporiis agros hostium urit uastatque, omnia fuga et terrore
+complet.
+
+
+
+
+
+ Eodem tempore M. Heluio decedenti ex ulteriore Hispania cum praesidio
+sex milium dato ab Ap. Claudio praetore Celtiberi agmine ingenti ad
+oppidum Iliturgi occurrunt. uiginti milia armatorum fuisse Ualerius scribit,
+duodecim milia ex iis caesa, oppidum Iliturgi receptum et puberes omnes
+interfectos. inde ad castra Catonis Heluius peruenit et, quia tuta iam ab
+hostibus regio erat, praesidio in ulteriorem Hispaniam remisso Romam est
+profectus et ob rem feliciter gestam ouans urbem est ingressus. argenti infecti
+tulit in aerarium quattuordecim milia pondo septingenta triginta duo et
+signati bigatorum septemdecim milia uiginti tres et Oscensis argenti centum
+undeuiginti milia quadringentos undequadraginta. causa triumphi negandi
+senatui fuit quod alieno auspicio et in aliena prouincia pugnasset; ceterum
+biennio post redierat, cum prouincia successori Q. Minucio tradita annum
+insequentem retentus ibi longo et graui fuisset morbo. itaque duobus modo
+mensibus ante Heluius ouans urbem est ingressus quam successor eius Q.
+Minucius triumpharet. hic quoque tulit argenti pondo triginta quattuor milia
+octingenta et bigatorum septuaginta tria milia et Oscensis argenti ducenta
+septuaginta octo milia.
+
+
+
+
+
+ In Hispania interim consul haud procul Emporiis castra habebat. eo legati
+tres ab Ilergetum regulo Bilistage, in quibus unus filius eius erat, uenerunt
+querentes castella sua oppugnari nec spem ullam esse resistendi nisi
+praesidium Romanus misisset: tria milia militum satis esse nec hostes, si
+tanta manus uenisset, mansuros. ad ea consul moueri quidem se uel periculo
+eorum uel metu dicere, sed sibi nequaquam tantum copiarum esse ut, cum
+magna uis hostium haud procul absit et quam mox signis conlatis
+dimicandum sit in dies expectet, diuidendo exercitum minuere tuto uires
+possit. legati ubi haec audierunt flentes ad genua consulis prouoluuntur,
+orant ne se in rebus tam trepidis deserat: quo enim se, repulsos ab Romanis,
+ituros? nullos se socios, nihil usquam in terris aliud spei habere. potuisse se
+extra id periculum esse, si decedere fide, si coniurare cum ceteris uoluissent.
+nullis minis, nullis terriculis se motos, sperantes satis opis et auxilii sibi in
+Romanis esse. id si nullum sit, si sibi a consule negetur, deos hominesque se
+testes facere inuitos et coactos se, ne eadem quae Saguntini passi sint
+patiantur, defecturos et cum ceteris potius Hispanis quam solos perituros esse.
+
+
+
+
+
+ Et illo quidem die sic sine responso dimissi. consulem nocte quae insecuta
+est anceps cura agitare: nolle deserere socios, nolle minuere exercitum, quod
+aut moram sibi ad dimicandum aut in dimicando periculum adferre posset.
+stat sententia non minuere copias, ne quid interim hostes inferant
+ignominiae; sociis spem pro re ostentandam censet: saepe uana pro ueris,
+maxime in bello, ualuisse et credentem se aliquid auxilii habere, perinde
+atque haberet, ipsa fiducia et sperando atque audendo seruatum. postero die
+legatis respondet, quamquam uereatur ne suas uires aliis eas commodando
+minuat, tamen se illorum temporis ac periculi magis quam sui rationem
+habere. denuntiari militum parti tertiae ex omnibus cohortibus iubet ut
+cibum quem in naues imponant mature coquant nauesque in diem tertium
+expediri [iussit]. duos ex legatis Bilistagi atque Ilergetibus nuntiare ea iubet;
+filium reguli comiter habendo et muneribus apud se retinet. legati non ante
+profecti quam impositos in naues milites uiderunt: id pro haud dubio iam
+nuntiantes non suos modo sed etiam hostes fama Romani auxilii
+aduentantis impleuerunt.
+
+
+
+
+
+ Consul ubi satis quod in speciem fuit ostentatum est, reuocari ex nauibus
+milites iubet: ipse, cum iam id tempus anni appeteret quo geri res possent,
+castra hiberna tria milia passuum ab Emporiis posuit. inde per occasiones
+nunc hac parte, nunc illa modico praesidio castris relicto praedatum milites
+in hostium agros ducebat; nocte ferme proficiscebantur ut et quam longissime
+a castris procederent et inopinantes opprimerent. et exercebat ea res nouos
+milites et hostium magna uis excipiebatur, nec iam egredi extra munimenta
+castellorum audebant. ubi [satis] admodum et suorum et hostium animos est
+expertus, conuocari tribunos praefectosque et equites omnes et centuriones
+iussit. 'tempus' inquit 'quod saepe optastis uenit, quo uobis potestas fieret
+uirtutem uestram ostendendi. adhuc praedonum magis quam bellantium
+militastis more: nunc iusta pugna hostes cum hostibus conferetis manus; non
+agros inde populari sed urbium opes exhaurire licebit. patres nostri, cum
+ Hispania Carthaginiensium et imperatores [ibi] et exercitus essent, ipsi
+nullum in ea militem haberent, tamen addi hoc in foedere uoluerunt ut
+imperii sui Hiberus fluuius esset finis. nunc cum duo praetores, cum consul,
+cum tres exercitus Romani Hispaniam obtineant, Carthaginiensium decem
+iam prope annis nemo in his prouinciis sit, imperium nobis citra Hiberum
+amissum est. hoc armis et uirtute reciperetis oportet et nationem rebellantem
+magis temere quam constanter bellantem iugum quo se exuit accipere rursus
+cogatis.' in hunc modum maxime adhortatus pronuntiat se nocte ad castra
+hostium ducturum. ita ad corpora curanda dimissi.
+
+
+
+
+
+ Nocte media, cum auspicio operam dedisset, profectus ut locum quem
+uellet priusquam hostes sentirent caperet, praeter castra hostium circumducit
+et prima luce acie instructa sub ipsum uallum tres cohortes mittit. mirantes
+barbari ab tergo apparuisse Romanum, discurrere ipsi ad arma. interim
+consul apud suos 'nusquam nisi in uirtute spes est, milites', inquit 'et ego
+sedulo ne esset feci. inter castra nostra et nos medii hostes et ab tergo hostium
+ager est. quod pulcherrimum, idem tutissimum: in uirtute spem positam
+habere'. sub haec cohortes recipi iubet, ut barbaros simulatione fugae eliceret.
+id quod crediderat euenit. pertimuisse et cedere rati Romanos porta
+erumpunt et quantum inter castra sua et aciem hostium relictum erat loci
+armatis complent. dum trepidant acie instruenda, consul iam paratis
+ordinatisque omnibus incompositos adgreditur. equites primos ab utroque
+cornu in pugnam induxit; sed in dextro extemplo pulsi cedentesque trepidi
+etiam pediti terrorem intulere. quod ubi consul uidit, duas cohortes delectas
+ab dextro latere hostium circumduci iubet et ab tergo se ostendere priusquam
+concurrerent peditum acies. is terror obiectus hosti rem metu Romanorum
+equitum inclinatam aequauit; tamen adeo turbati erant dextrae alae pedites
+equitesque ut quosdam consul manu ipse reprenderit uerteritque in hostem.
+ita et quamdiu missilibus pugnatum est anceps pugna erat et iam ab dextra
+parte, unde terror et fuga coeperat, aegre Romanus restabat; ab sinistro cornu
+et a fronte urgebantur barbari et cohortes a tergo instantes pauidi respiciebant.
+ut emissis soliferreis phalaricisque gladios strinxerunt, tum uelut redintegrata
+est pugna: non caecis ictibus procul ex improuiso uolnerabantur, sed pede
+conlato tota in uirtute ac uiribus spes erat.
+
+
+
+
+
+ Fessos iam suos consul ex secunda acie subsidiariis cohortibus in pugnam
+inductis accendit. noua acies facta. integri recentibus telis fatigatos adorti
+hostes primum acri impetu uelut cuneo perculerunt, deinde dissipatos in
+fugam auerterunt; effuso per agros cursu castra repetebantur. ubi omnia fuga
+completa uidit Cato, ipse ad secundam legionem, quae in subsidio posita erat,
+reuehitur et signa prae se ferri plenoque gradu ad castra hostium oppugnanda
+succedere iubet. si quis extra ordinem auidius procurrit, et ipse interequitans
+sparo percutit et tribunos centurionesque castigare iubet. iam castra
+oppugnabantur, saxisque et sudibus et omni genere telorum submouebantur
+a uallo Romani. ubi recens admota legio est, tum et oppugnantibus animus
+creuit et infensius hostes pro uallo pugnabant. consul omnia oculis perlustrat
+ut qua minima ui resistatur ea parte inrumpat. ad sinistram portam
+infrequentes uidet: eo secundae legionis principes hastatosque inducit. non
+sustinuit impetum eorum statio quae portae apposita erat; et ceteri, postquam
+intra uallum hostem uident, ipsi castris exuti signa armaque abiciunt.
+caeduntur in portis, suomet ipsi agmine in arto haerentes. secundani terga
+hostium caedunt, ceteri castra diripiunt. Ualerius Antias supra quadraginta
+milia hostium caesa eo die scribit; Cato ipse, haud sane detractator laudum
+suarum, multos caesos ait, numerum non adscribit.
+
+
+
+
+
+ Tria eo die laudabilia fecisse putatur: unum, quod circumducto exercitu
+procul nauibus suis castrisque, ubi spem nisi in uirtute haberent,
+inter medios hostes proelium commisit; alterum, quod cohortes ab tergo
+hostibus obiecit; tertium, quod secundam legionem ceteris omnibus effusis ad
+sequendos hostes pleno gradu sub signis compositam instructamque subire ad
+portam castrorum iussit. nihil deinde a uictoria cessatum. cum receptui signo
+dato suos spoliis onustos in castra reduxisset, paucis horis noctis ad quietem
+datis ad praedandum in agros duxit: effusius, ut sparsis hostibus fuga, praedati
+sunt. quae res non minus quam pugna pridie aduersa Emporitanos Hispanos
+accolasque eorum in deditionem compulit. multi et aliarum ciuitatium, qui
+Emporias perfugerant, dediderunt se; quos omnes appellatos benigne uinoque
+et cibo curatos domos dimisit. confestim inde castra mouit; et quacumque
+incedebat agmen legati dedentium ciuitates suas occurrebant, et cum
+Tarraconem uenit iam omnis cis Hiberum Hispania perdomita erat,
+captiuique et Romani et socium ac Latini nominis uariis casibus in Hispania
+oppressi donum consuli a barbaris reducebantur. fama deinde uolgatur
+consulem in Turdetaniam exercitum ducturum, et ad deuios montanos
+'profectum etiam' falso perlatum est. ad hunc uanum et sine auctore ullo
+rumorem Bergistanorum ciuitatis septem castella defecerunt: eos deducto
+exercitu consul sine memorando proelio in potestatem redegit. haud ita
+multo post eidem, regresso Tarraconem consule, priusquam inde quoquam
+procederet, defecerunt. iterum subacti; sed non eadem uenia uictis fuit: sub
+corona ueniere omnes, ne saepius pacem sollicitarent.
+
+
+
+
+
+ Interim P. Manlius praetor exercitu uetere a Q. Minucio, cui successerat,
+accepto, adiuncto et Ap. Claudi Neronis ex ulteriore Hispania uetere item
+exercitu, in Turdetaniam proficiscitur. omnium Hispanorum maxime
+imbelles habentur Turdetani; freti tamen multitudine sua obuiam ierunt
+agmini Romano. eques immissus turbauit extemplo aciem eorum. pedestre
+proelium nullius ferme certaminis fuit: milites ueteres, periti hostium
+bellique, haud dubiam pugnam fecerunt. nec tamen ea pugna debellatum est:
+decem milia Celtiberum mercede Turduli conducunt alienisque armis
+parabant bellum. consul interim rebellione Bergistanorum ictus, ceteras
+quoque ciuitates ratus per occasionem idem facturas, arma omnibus cis
+Hiberum Hispanis adimit; quam rem adeo aegre passi ut multi mortem
+sibimet ipsi consciscerent, ferox genus, nullam uitam rati sine armis esse.
+quod ubi consuli renuntiatum est, senatores omnium ciuitatium ad se uocari
+iussit atque iis 'non nostra' inquit 'magis quam uestra refert uos non
+rebellare, siquidem id maiore Hispanorum malo quam exercitus Romani
+labore semper adhuc factum est. id ut ne fiat, uno modo arbitror caueri posse,
+si effectum erit ne possitis rebellare. uolo id quam mollissima uia consequi.
+uos quoque in ea re consilio me adiuuate: nullum libentius sequar quam
+quod uosmet ipsi attuleritis.' tacentibus spatium se ad deliberandum dierum
+paucorum dare dixit. cum reuocati secundo quoque concilio tacuissent, uno
+die muris omnium dirutis, ad eos qui nondum parebant profectus, ut in
+quamque regionem uenerat, omnes qui circa incolebant populos in dicionem
+accepit. Segesticam tantum, grauem atque opulentam ciuitatem, uineis et
+pluteis cepit.
+
+
+
+
+
+ Eo maiorem habebat difficultatem in subigendis hostibus quam qui primi
+uenerant in Hispaniam, quod ad illos taedio imperii Carthaginiensium
+Hispani deficiebant, huic ex usurpata libertate in seruitutem uelut adserendi
+erant; et ita mota omnia accepit ut alii in armis essent, alii obsidione ad
+defectionem cogerentur nec, nisi in tempore subuentum foret, ultra
+sustentaturi fuerint. sed in consule ea uis animi atque ingenii fuit ut omnia
+maxima minimaque per se adiret atque ageret, nec cogitaret modo
+imperaretque quae in rem essent sed pleraque ipse per se transigeret, nec in
+quemquam omnium grauius seueriusque quam in semet ipsum imperium
+exerceret, parsimonia et uigiliis et labore cum ultimis militum certaret, nec
+quicquam in exercitu suo praecipui praeter honorem atque imperium
+haberet.
+
+
+
+
+
+ Difficilius bellum in Turdetania praetori P. Manlio Celti-.1 beri mercede
+exciti ab hostibus, sicut ante dictum est, faciebant; itaque eo consul accersitus
+litteris praetoris legiones duxit. ubi eo uenit, castra separatim Celtiberi et
+Turdetani habebant. cum Turdetanis extemplo leuia proelia incursantes in
+stationes eorum Romani facere semperque uictores ex quamuis temere
+coepto certamine abire. ad Celtiberos in conloquium tribunos militum ire
+consul atque iis trium condicionum electionem ferre iubet: primam, si
+transire ad Romanos uelint et duplex stipendium accipere quam quantum a
+Turdetanis pepigissent; alteram, si domos abire, publica fide accepta nihil eam
+rem noxiae futuram quod hostibus se Romanorum iunxissent; tertiam, si
+utique bellum placeat, diem locumque constituant ubi secum armis
+decernant. a Celtiberis dies ad consultandum petita. concilium immixtis
+Turdetanis habitum magno cum tumultu; eo minus decerni quicquam
+potuit. cum incerta bellum an pax cum Celtiberis essent, commeatus tamen
+haud secus quam in pace ex agris castellisque hostium Romani portabant,
+deni saepe munimenta eorum, uelut communi pacto commercio, priuatis
+indutiis ingredientes. consul ubi hostes ad pugnam elicere nequit, primum
+praedatum sub signis aliquot expeditas cohortes in agrum integrae regionis
+ducit, deinde audito Seguntiae Celtiberum omnes sarcinas impedimentaque
+relicta, eo pergit ducere ad oppugnandum. postquam nulla mouentur re,
+persoluto stipendio non suis modo sed etiam praetoris militibus relictoque
+omni exercitu in castris praetoris ipse cum septem cohortibus ad Hiberum est
+regressus.
+
+
+
+
+
+ Ea tam exigua manu oppida aliquot cepit. defecere ad eum Sedetani
+Ausetani Suessetani. Lacetanos, deuiam et siluestrem gentem, cum insita
+feritas continebat in armis, tum conscientia, dum consul exercitusque
+Turdulo bello esset occupatus, depopulatorum subitis incursionibus
+sociorum. igitur ad oppidum eorum oppugnandum consul ducit non
+Romanas modo cohortes sed iuuentutem etiam merito infensorum iis
+sociorum. oppidum longum, in latitudinem haudquaquam tantundem
+patens habebant. quadringentos inde ferme passus constituit signa. ibi
+delectarum cohortium stationem relinquens praecepit iis ne se ex eo loco ante
+mouerent quam ipse ad eos uenisset; ceteras copias ad ulteriorem partem
+urbis circumducit. maximum ex omnibus auxiliis numerum Suessetanae
+iuuentutis habebat: eos ad murum oppugnandum subire iubet. quorum ubi
+arma signaque Lacetani cognouere, memores quam saepe in agro eorum
+impune persultassent, quotiens ipsos signis conlatis fudissent fugassentque,
+patefacta repente porta uniuersi in eos erumpunt. uix clamorem eorum,
+nedum impetum Suessetani tulere. quod postquam sicut futurum ratus erat
+consul fieri etiam uidit, equo citato subter murum hostium ad cohortes
+auehitur atque eas arreptas, effusis omnibus ad sequendos Suessetanos, qua
+silentium ac solitudo erat in urbem inducit priusque omnia cepit quam se
+reciperent Lacetani. mox ipsos nihil praeter arma habentes in deditionem
+accepit.
+
+
+
+
+
+ Confestim inde uictor ad Bergium castrum ducit. receptaculum id
+maxime praedonum erat et inde incursiones in agros pacatos prouinciae eius
+fiebant. transfugit inde ad consulem princeps Bergistanus et purgare se ac
+populares coepit: non esse in manu ipsis rem publicam; praedones receptos
+totum suae potestatis id castrum fecisse. consul eum domum redire conficta
+aliqua probabili cur afuisset causa iussit: cum se muros subisse cerneret
+intentosque praedones ad tuenda moenia esse, tum uti cum suae factionis
+hominibus meminisset arcem occupare. id uti praeceperat factum; repente
+anceps terror hinc muros ascendentibus Romanis, illinc arce capta barbaros
+circumuasit. huius potitus loci consul eos qui arcem tenuerant liberos esse
+cum cognatis suaque habere iussit, Bergistanos ceteros quaestori ut uenderet
+imperauit, de praedonibus supplicium sumpsit. pacata prouincia uectigalia
+magna instituit ex ferrariis argentariisque, quibus tum institutis locupletior in
+dies prouincia fuit. ob has res gestas in Hispania supplicationem in triduum
+patres decreuerunt.
+
+
+
+
+
+ Eadem aestate alter consul L. Ualerius Flaccus in Gallia cum Boiorum
+manu propter Litanam siluam signis conlatis secundo proelio conflixit. octo
+milia Gallorum caesa traduntur; ceteri omisso bello in uicos suos atque agros
+dilapsi. consul reliquum aestatis circa Padum Placentiae et Cremonae
+exercitum habuit restituitque quae in iis oppidis bello diruta fuerant. cum hic
+status rerum in Italia Hispaniaque esset, T. Quinctio in Graecia ita hibernis
+actis ut exceptis Aetolis, quibus nec pro spe uictoriae praemia contigerant nec
+diu quies placere poterat, uniuersa Graecia simul pacis libertatisque perfruens
+bonis egregie statu suo gauderet nec magis in bello uirtutem Romani ducis
+quam in uictoria temperantiam iustitiamque et moderationem miraretur,
+senatus consultum quo bellum aduersus Nabim Lacedaemonium decretum
+erat adfertur. quo lecto Quinctius conuentum Corinthum omnium sociarum
+ciuitatium legationibus in diem certam edicit; ad quam ubi frequentes
+undique principes conuenerunt, ita uti ne Aetoli quidem abessent, tali
+oratione est usus: 'bellum aduersus Philippum non magis communi animo
+consilioque Romani et Graeci gesserunt quam utrique suas causas belli
+habuerunt. nam et Romanorum amicitiam nunc Carthaginienses hostes
+eorum iuuando, nunc hic sociis nostris oppugnandis uiolauerat et in uos talis
+fuit ut nobis, etiamsi nostrarum obliuisceremur iniuriarum, uestrae iniuriae
+satis digna causa belli fuerit. hodierna consultatio tota ex uobis pendet. refero
+enim ad uos utrum Argos, sicut scitis ipsi, ab Nabide occupatos pati uelitis sub
+dicione eius esse an aequum censeatis nobilissimam uetustissimamque
+ciuitatem, in media Graecia sitam, repeti in libertatem et eodem statu quo
+ceteras urbes Peloponnesi et Graeciae esse. haec consultatio, ut uidetis, tota de
+re pertinente ad uos est: Romanos nihil contingit, nisi quatenus liberatae
+Graeciae unius ciuitatis seruitus non plenam nec integram gloriam esse sinit.
+ceterum si uos nec cura eius ciuitatis nec exemplum nec periculum mouet ne
+serpat latius contagio eius mali, nos aequi bonique facimus. de hac re uos
+consulo, staturus eo quod plures censueritis.'
+
+
+
+
+
+ Post orationem Romani imperatoris percenseri aliorum sententiae
+coeptae sunt. cum legatus Atheniensium quantum poterat gratiis agendis
+Romanorum in Graeciam merita extulisset—imploratos [auxilium] aduersus
+Philippum tulisse opem, non rogatos ultro aduersus tyrannum Nabim
+offerre auxilium—indignatusque esset haec tanta merita sermonibus tamen
+aliquorum carpi futura calumniantium cum fateri potius praeteritorum
+gratiam deberent, apparebat incessi Aetolos. igitur Alexander princeps gentis,
+inuectus primum in Athenienses, libertatis quondam duces et auctores,
+adsentationis propriae gratia communem causam prodentes, questus deinde
+[est] Achaeos, Philippi quondam milites, ad postremum inclinata fortuna eius
+transfugas, et Corinthum recepisse et id agere ut Argos habeant, Aetolos,
+primos hostes Philippi, semper socios Romanorum, pactos in foedere suas
+urbes agrosque fore deuicto Philippo fraudari Echino et Pharsalo, insimulauit
+fraudis Romanos quod uano titulo libertatis ostentato Chalcidem et
+Demetriadem praesidiis tenerent, qui Philippo cunctanti deducere inde
+praesidia obicere semper soliti sint, nunquam donec Demetrias Chalcisque et
+Corinthus tenerentur liberam Graeciam fore, postremo quia manendi in
+Graecia retinendique exercitus Argos et Nabim causam facerent. deportarent
+legiones in Italiam: Aetolos polliceri aut condicionibus et uoluntate sua
+Nabim praesidium Argis deducturum, aut ui atque armis coacturos in
+potestate consentientis Graeciae esse.
+
+
+
+
+
+ Haec uaniloquentia primum Aristaenum praetorem Achaeorum excitauit.
+'ne istuc' inquit 'Iuppiter optimus maximus sirit Iunoque regina cuius in
+tutela Argi sunt, ut illa ciuitas inter tyrannum Lacedaemonium et latrones
+Aetolos praemium sit posita in eo discrimine ut miserius a uobis recipiatur
+quam ab illo capta est. mare interiectum ab istis praedonibus non tuetur nos,
+T. Quincti: quid si in media Peloponneso arcem sibi fecerint futurum nobis
+est? linguam tantum Graecorum habent sicut speciem hominum: moribus
+ritibusque efferatioribus quam ulli barbari, immo quam immanes beluae
+uiuunt. itaque uos rogamus, Romani, ut et ab Nabide Argos reciperetis et ita
+res Graeciae constituatis ut ab latrocinio quoque Aetolorum satis pacata haec
+relinquatis.' Romanus cunctis undique increpantibus Aetolos responsurum
+se fuisse iis dixit, nisi ita infensos omnes in eos uideret ut sedandi potius
+quam inritandi essent. contentum itaque opinione ea quae de Romanis
+Aetolisque esset referre se dixit quid de Nabidis bello placeret, nisi redderet
+Achaeis Argos. cum omnes bellum decressent, auxilia ut pro uiribus suis
+quaeque ciuitates mitterent est hortatus. ad Aetolos legatum etiam misit,
+magis ut nudaret animos, id quod euenit, quam spe impetrari posse.
+
+
+
+
+
+ Tribunis militum ut exercitum ab Elatia arcesserent imperauit. per
+eosdem dies et Antiochi legatis de societate agentibus respondit nihil se
+absentibus decem legatis sententiae habere: Romam eundum ad senatum iis
+esse. ipse copias adductas ab Elatia ducere Argos pergit; atque ei circa Cleonas
+Aristaenus praetor cum decem milibus Achaeorum, equitibus mille occurrit,
+et haud procul inde iunctis exercitibus posuerunt castra. postero die in
+campum Argiuorum descenderunt et quattuor ferme milia ab Argis locum
+castris capiunt. praefectus praesidii Laconum erat Pythagoras, gener idem
+tyranni et uxoris eius frater, qui sub aduentum Romanorum et utrasque
+arces—nam duas habent Argi—et loca alia quae aut opportuna aut suspecta
+erant ualidis praesidiis firmauit; sed inter haec agenda pauorem iniectum
+aduentu Romanorum dissimulare haudquaquam poterat. et ad externum
+terrorem intestina etiam seditio accessit. Damocles erat Argiuus, adulescens
+maioris animi quam consilii, qui primo iure iurando interposito de praesidio
+expellendo cum idoneis conlocutus, dum uires adicere coniurationi studet
+incautior fidei aestimator fuit. conloquentem eum cum suis satelles a
+praefecto missus cum accerseret, sensit proditum consilium esse hortatusque
+ coniuratos qui aderant ut potius quam extorti morerentur arma secum
+caperent. atque ita cum paucis in forum pergit ire clamitans ut qui saluam
+rem publicam uellent auctorem et ducem se libertatis sequerentur. haud sane
+mouit quemquam, quia nihil usquam spei propinquae nedum satis firmi
+praesidii cernebant. haec uociferantem eum Lacedaemonii circumuentum
+cum suis interfecerunt. comprensi deinde quidam et alii; ex iis occisi plures,
+pauci in custodiam coniecti; proxima nocte funibus per murum
+demissi ad Romanos perfugerunt.
+
+
+
+
+
+ Quinctius adfirmantibus iis, si ad portas exercitus Romanus fuisset, non
+sine effectu motum eum futurum fuisse et, si propius castra admouerentur,
+non quieturos Argiuos, misit expeditos pedites equitesque, qui circa
+Cylarabim—gymnasium id est minus trecentos passus ab urbe—cum
+erumpentibus a porta Lacedaemoniis proelium commiserunt atque eos haud
+magno certamine compulerunt in urbem. et castra eo ipso loco ubi pugnatum
+erat imperator Romanus posuit; diem inde unum in speculis fuit, si quid
+noui motus oreretur. postquam oppressam metu ciuitatem uidit, aduocat
+consilium de oppugnandis Argis. omnium principum Graeciae praeter
+Aristaenum eadem sententia erat, cum causa belli non alia esset, inde
+potissimum ordiendi bellum. Quinctio id nequaquam placebat, et
+Aristaenum contra omnium consensum disserentem cum haud dubia
+adprobatione audiuit; et ipse adiecit, cum pro Argiuis aduersus tyrannum
+bellum susceptum sit, quid minus conueniens esse quam omisso hoste Argos
+oppugnari? se uero caput belli Lacedaemonem et tyrannum petiturum. et
+dimisso consilio frumentatum expeditas cohortes misit. quod maturi erat
+circa, demessum et conuectum est: uiride, ne hostes mox haberent, protritum
+et corruptum. castra deinde mouit et Parthenio superato monte praeter
+Tegeam tertio die ad Caryas posuit castra. ibi priusquam hostium intraret
+agrum, sociorum auxilia expectauit. uenerunt Macedones a Philippo mille et
+quingenti et Thessalorum equites quadringenti. nec iam auxilia, quorum
+adfatim erat, sed commeatus finitumis urbibus imperati morabantur
+Romanum. nauales quoque magnae copiae conueniebant: iam ab Leucade L.
+Quinctius quadraginta nauibus uenerat, iam Rhodiae duodeuiginti tectae
+naues, iam Eumenes rex circa Cycladas insulas erat cum decem tectis nauibus,
+triginta lembis mixtisque aliis minoris formae nauigiis. ipsorum quoque
+Lacedaemoniorum exules permulti, tyrannorum iniuria pulsi, spe
+reciperandae patriae in castra Romana conuenerunt; multi autem erant iam
+per aliquot aetates ex quo tyranni tenebant Lacedaemonem, alii ab aliis
+expulsi. princeps erat exulum Agesipolis, cuius iure gentis regnum
+Lacedaemone erat, pulsus infans ab Lycurgo tyranno post mortem Cleomenis
+qui primus tyrannus Lacedaemone fuit.
+
+
+
+
+
+ Cum terra marique tantum belli circumstaret tyrannum et prope nulla
+spes esset uere suas hostiumque aestimanti uires, non tamen omisit bellum
+sed et a Creta mille delectos iuuentutis eorum exciuit, cum mille iam haberet,
+et tria milia mercennariorum militum, decem milia popularium cum
+castellanis agrestibus in armis habuit et fossa ualloque urbem communiuit; et
+ne quid intestini motus oreretur, metu et acerbitate poenarum tenebat
+animos, quoniam ut saluum uellent tyrannum sperare non poterat. cum
+suspectos quosdam ciuium haberet, eductis in campum omnibus copiis—
+Dromon ipsi uocant—positis armis ad contionem uocari iubet Lacedaemonios
+atque eorum contioni satellites armatos circumdedit. et pauca praefatus cur
+sibi omnia timenti cauentique ignoscendum in tali tempore foret, et ipsorum
+referre si quos suspectos status praesens rerum faceret prohiberi potius ne
+quid moliri possint quam puniri molientes; itaque quosdam se in custodia
+habiturum donec ea quae instet tempestas praetereat: hostibus repulsis—a
+quibus, si modo proditio intestina satis caueatur, minus periculi esse-
+extemplo eos emissurum; sub haec citari nomina octoginta ferme principum
+iuuentutis iussit atque eos, ut quisque ad nomen responderat, in custodiam
+tradidit: nocte insequenti omnes interfecti. Ilotarum deinde quidam—hi sunt
+iam inde antiquitus castellani, agreste genus—transfugere uoluisse insimulati
+per omnes uicos sub uerberibus acti necantur. hoc terrore obstipuerant
+multitudinis animi ab omni conatu nouorum consiliorum. intra munitiones
+copias continebat nec parem se ratus, si dimicare acie uellet, et urbem
+relinquere tam suspensis et incertis omnium animis metuens.
+
+
+
+
+
+ Quinctius satis iam omnibus paratis profectus ab statiuis die altero ad
+Sellasiam super Oenunta fluuium peruenit, quo in loco Antigonus
+Macedonum rex cum Cleomene Lacedaemoniorum tyranno signis conlatis
+dimicasse dicebatur. inde cum audisset descensum difficilis et artae uiae esse,
+breui per montes circuitu praemissis qui munirent uiam, lato satis et patenti
+limite ad Eurotam amnem, sub ipsis prope fluentem moenibus, peruenit. ubi
+castra metantes Romanos Quinctiumque ipsum cum equitibus atque
+expeditis praegressum auxiliares tyranni adorti in terrorem ac tumultum
+coniecerunt nihil tale expectantes quia nemo iis obuius toto itinere fuerat ac
+ueluti pacato agro transierant. aliquamdiu peditibus equites, equitibus pedites
+uocantibus, cum in se cuique minimum fiduciae esset, trepidatum est;
+tandem signa legionum superuenerunt et, cum primi agminis cohortes
+inductae in proelium essent, qui modo terrori fuerant trepidantes in urbem
+compulsi sunt. Romani cum tantum a muro recessissent ut extra ictum teli
+essent, acie derecta paulisper steterunt; postquam nemo hostium contra
+exibat, redierunt in castra. postero die Quinctius prope flumen praeter urbem
+sub ipsas Menelai montis radices ducere copias instructas pergit: primae
+legionariae cohortes ibant, leuis armatura et equites agmen cogebant. Nabis
+intra murum instructos paratosque sub signis habebat mercennarios milites,
+in quibus omnis fiducia erat, ut ab tergo hostem adgrederetur. postquam
+extremum agmen praeteriit, tum ab oppido eodem quo pridie eruperant
+tumultu pluribus simul locis erumpunt. Ap. Claudius agmen cogebat; qui ad
+id quod futurum erat, ne inopinatum accideret, praeparatis suorum animis
+signa extemplo conuertit totumque in hostem agmen circumegit. itaque,
+uelut rectae acies concurrissent, iustum aliquamdiu proelium fuit. tandem
+Nabidis milites in fugam inclinarunt; quae minus infesta ac trepida fuisset ni
+Achaei locorum prudentes institissent. ii et caedem ingentem ediderunt et
+dispersos passim fuga plerosque armis exuerunt. Quinctius prope Amyclas
+posuit castra; unde cum perpopulatus omnia circumiecta urbi frequentis et
+amoeni agri loca esset, nullo iam hostium porta excedente castra mouit ad
+fluuium Eurotam. inde uallem Taygeto subiectam agrosque ad mare
+pertinentes euastat.
+
+
+
+
+
+ Eodem fere tempore L. Quinctius maritimae orae oppida partim
+uoluntate, partim metu aut ui recepit. certior deinde factus Gytheum
+oppidum omnium maritimarum rerum Lacedaemoniis receptaculum esse
+nec procul a mari castra Romana abesse, omnibus id copiis adgredi constituit.
+erat eo tempore ualida urbs et multitudine ciuium incolarumque et omni
+bellico apparatu instructa. in tempore Quinctio rem haud facilem adgredienti
+rex Eumenes et classis Rhodiorum superuenerunt. ingens multitudo
+naualium sociorum e tribus contracta classibus intra paucos dies omnia quae
+ad oppugnationem urbis terra marique munitae faciunda opera erant effecit.
+iam testudinibus admotis murus subruebatur, iam arietibus quatiebatur.
+itaque una crebris ictibus euersa est turris quodque circa muri erat casu eius
+prostratum; et Romani simul a portu, unde aditus planior erat, ut
+distenderent ab apertiore loco hostes, simul per patefactum ruina iter
+inrumpere conabantur. nec multum afuit quin qua intenderant penetrarent;
+sed tardauit impetum eorum spes obiecta dedendae urbis, mox deinde eadem
+turbata. Dexagoridas et Gorgopas pari imperio praeerant urbi. Dexagoridas
+miserat ad legatum Romanum traditurum se urbem; et cum ad eam rem
+tempus et ratio conuenisset, a Gorgopa proditor interficitur intentiusque ab
+uno urbs defendebatur. et difficilior facta oppugnatio erat ni T. Quinctius cum
+quattuor milibus delectorum militum superuenisset. is cum supercilio haud
+procul distantis tumuli ab urbe instructam aciem ostendisset et ex altera parte
+L. Quinctius ab operibus suis terra marique instaret, tum uero desperatio
+Gorgopan quoque coegit id consilii quod in altero morte uindicauerat capere,
+et pactus ut abducere inde milites quos praesidii causa habebat liceret, tradidit
+Quinctio urbem. priusquam Gytheum traderetur Pythagoras, praefectus Argis
+relictus, tradita custodia urbis Timocrati Pellenensi cum mille mercennariis
+militibus et duobus milibus Argiuorum Lacedaemonem ad Nabim uenit.
+
+
+
+
+
+ Nabis sicut primo aduentu Romanae classis et traditione oppidorum
+maritimae orae conterritus erat, sic parua spe cum acquieuisset Gytheo ab suis
+retento, postquam id quoque traditum Romanis audiuit esse , cum ab
+terra omnibus circa hostibus nihil spei esset, a mari quoque toto se
+interclusum, cedendum fortunae ratus caduceatorem primum in castra misit
+ad explorandum si paterentur legatos ad se mitti. qua impetrata re Pythagoras
+ad imperatorem uenit nullis cum aliis mandatis quam ut tyranno conloqui
+cum imperatore liceret. consilio aduocato cum omnes dandum conloquium
+censuissent, dies locusque constituitur. in mediae regionis tumulos modicis
+copiis sequentibus cum uenissent, relictis ibi in statione conspecta utrimque
+cohortibus Nabis cum delectis custodibus corporis, Quinctius cum fratre et
+Eumene rege et Sosila Rhodio et Aristaeno Achaeorum praetore tribunisque
+militum paucis descendit.
+
+
+
+
+
+ Ibi permisso [ut] seu dicere prius seu audire mallet, ita coepit tyrannus: 'si
+ipse per me, T. Quincti uosque qui adestis, causam excogitare cur mihi aut
+indixissetis bellum aut inferretis possem, tacitus euentum fortunae meae
+expectassem: nunc imperare animo nequiui quin, priusquam perirem, cur
+periturus essem scirem. et hercules, si tales essetis quales esse Carthaginienses
+fama est, apud quos nihil societatis fides sancti haberet, in me quoque uobis
+quid faceretis minus pensi esse non mirarer. nunc cum uos intueor,
+Romanos esse uideo, qui rerum diuinarum foedera, humanarum fidem
+socialem sanctissimam habeatis; cum me ipse respexi, eum esse spero
+cui et publice, sicut ceteris Lacedaemoniis, uobiscum uetustissimum foedus
+sit et meo nomine priuatim amicitia ac societas, nuper Philippi bello
+renouata. at enim ego eam uiolaui et euerti, quod Argiuorum ciuitatem
+teneo. quomodo hoc tuear? re an tempore? res mihi duplicem defensionem
+praebet; nam et ipsis uocantibus ac tradentibus urbem eam accepi, non
+occupaui, et accepi urbem cum Philippi partium non in uestra societate esset.
+tempus autem eo me liberat quod, cum iam Argos haberem, societas mihi
+uobiscum conuenit et ut uobis mitterem ad bellum auxilia, non ut Argis
+praesidium deducerem pepigistis. at hercule in ea controuersia quae de Argis
+est superior sum et aequitate rei, quod non uestram urbem sed hostium, quod
+uolentem non ui coactam accepi, et uestra confessione, quod in condicionibus
+societatis Argos mihi reliquistis. ceterum nomen tyranni et facta me
+premunt, quod seruos ad libertatem uoco, quod in agros inopem plebem
+deduco. de nomine hoc respondere possum me, qualiscumque sum, eundem
+esse qui fui cum tu ipse mecum, T. Quincti, societatem pepigisti. tum me
+regem appellari a uobis memini: nunc tyrannum uocari uideo. itaque si ego
+nomen imperii mutassem, mihi meae inconstantiae, cum uos mutetis, uobis
+uestrae reddenda ratio est. quod ad multitudinem seruis liberandis auctam et
+egentibus diuisum agrum attinet, possum quidem et in hoc me iure temporis
+tutari: iam feceram haec, qualiacumque sunt, cum societatem mecum
+pepigistis et auxilia in bello aduersus Philippum accepistis; sed si nunc ea
+fecissem, non dico "quid in eo uos laesissem aut uestram amicitiam
+uiolassem?" sed illud, me more atque instituto maiorum fecisse. nolite ad
+uestras leges atque instituta exigere ea quae Lacedaemone fiunt. nihil
+comparare singula necesse est. uos a censu equitem, a censu peditem legitis et
+paucos excellere opibus, plebem subiectam esse illis uultis: noster legum lator
+non in paucorum manu rem publicam esse uoluit, quem uos senatum
+appellatis, nec excellere unum aut alterum ordinem in ciuitate, sed per
+aequationem fortunae ac dignitatis fore credidit ut multi essent qui arma pro
+patria ferrent. pluribus me ipse egisse quam pro patria sermonis breuitate
+fateor; et breuiter peroratum esse potuit nihil me, postquam uobiscum
+institui amicitiam, cur eius uos paeniteret commisisse.'
+
+
+
+
+
+ Ad haec imperator Romanus: 'amicitia et societas nobis nulla tecum sed
+cum Pelope, rege Lacedaemoniorum iusto ac legitimo, facta est, cuius ius
+tyranni quoque qui postea per uim tenuerunt Lacedaemone imperium, quia
+nos bella nunc Punica, nunc Gallica, nunc alia ex aliis occupauerant,
+usurparunt, sicut tu quoque hoc Macedonico bello fecisti. nam quid minus
+conueniret quam eos qui pro libertate Graeciae aduersus Philippum
+gereremus bellum cum tyranno instituere amicitiam? et tyranno quam qui
+unquam fuit saeuissimo et uiolentissimo in suos? nobis uero, etiamsi Argos
+nec cepisses per fraudem nec teneres, liberantibus omnem Graeciam
+Lacedaemon quoque uindicanda in antiquam libertatem erat atque in leges
+suas, quarum modo tamquam aemulus Lycurgi mentionem fecisti. an ut ab
+Iaso et Bargyliis praesidia Philippi deducantur curae erit nobis, Argos et
+Lacedaemonem, duas clarissimas urbes, lumina quondam Graeciae, sub
+pedibus tuis relinquemus quae titulum nobis liberatae Graeciae seruientes
+deforment? at enim cum Philippo Argiui senserunt. remittimus hoc tibi ne
+nostram uicem irascaris. satis compertum habemus duorum aut summum
+trium in ea re, non ciuitatis culpam esse, tam hercule quam in te tuoque
+praesidio accersendo accipiendoque in arcem nihil esse publico consilio
+actum. Thessalos et Phocenses et Locrenses consensu omnium scimus
+partium Philippi fuisse, tamen cum cetera liberauimus Graecia: quid tandem
+censes in Argiuis, qui insontes publici consilii sint, facturos? seruorum ad
+libertatem uocatorum et egentibus hominibus agri diuisi crimina tibi obici
+dicebas, non quidem nec ipsa mediocria; sed quid ista sunt prae iis quae a te
+tuisque cotidie alia super alia facinora eduntur? exhibe liberam contionem
+uel Argis uel Lacedaemone, si audire iuuat uera dominationis
+impotentissimae crimina. ut alia omnia uetustiora omittam, quam caedem
+Argis Pythagoras iste, gener tuus, paene in oculis meis edidit? quam tu ipse,
+cum iam prope in finibus Lacedaemoniorum essem? agedum, quos in
+contione comprehensos omnibus audientibus ciuibus tuis te in custodia
+habiturum esse pronuntiasti, iube uinctos produci: miseri parentes quos falso
+lugent uiuere sciant. at enim, ut iam ita sint haec, quid ad uos, Romani? hoc
+tu dicas liberantibus Graeciam? hoc iis qui ut liberare possent mare
+traiecerunt, terra marique gesserunt bellum? "uos tamen" inquis
+"uestramque amicitiam ac societatem proprie non uiolaui." quotiens uis te id
+arguam fecisse? sed nolo pluribus: summam rem complectar. quibus igitur
+rebus amicitia uiolatur? nempe his maxime duabus, si socios meos pro
+hostibus habeas, si cum hostibus te coniungas. utrumque a te factum est; nam
+et Messenen, uno atque eodem iure foederis quo et Lacedaemonem in
+amicitiam nostram acceptam, socius ipse sociam nobis urbem ui atque armis
+cepisti et cum Philippo, hoste nostro, non societatem solum sed, si diis placet,
+adfinitatem etiam per Philoclen praefectum eius pepigisti et, bellum
+aduersus nos gerens, mare circa Maleum infestum nauibus piraticis fecisti et
+plures prope ciues Romanos quam Philippus cepisti atque occidisti, tutiorque
+Macedoniae ora quam promunturium Maleae commeatus ad exercitus
+nostros portantibus nauibus fuit. proinde parce, sis, fidem ac iura societatis
+iactare et omissa populari oratione tamquam tyrannus et hostis loquere.'
+
+
+
+
+
+ Sub haec Aristaenus nunc monere Nabim, nunc etiam orare ut dum
+liceret, dum occasio esset, sibi ac fortunis suis consuleret; referre deinde
+nominatim tyrannos ciuitatium finitimarum coepit, qui deposito imperio
+restitutaque libertate suis non tutam modo sed etiam honoratam inter ciues
+senectutem egissent. his dictis in uicem auditisque nox prope diremit
+conloquium. postero die Nabis Argis se cedere ac deducere praesidium,
+quando ita Romanis placeret, et captiuos et perfugas redditurum dixit; aliud si
+quid postularent, scriptum ut ederent petiit, ut deliberare cum amicis posset.
+ita et tyranno tempus datum ad consultandum est et Quinctius sociorum
+etiam principibus adhibitis habuit consilium. maximae partis sententia erat
+perseuerandum in bello esse et tollendum tyrannum: nunquam aliter tutam
+libertatem Graeciae fore; satius multo fuisse non moueri bellum aduersus
+eum quam omitti motum; et ipsum uelut comprobata dominatione
+firmiorem futurum auctore iniusti imperii adsumpto populo Romano et
+exemplo multos in aliis ciuitatibus ad insidiandum libertati ciuium suorum
+incitaturum. ipsius imperatoris animus ad pacem inclinatior erat. uidebat
+enim compulso intra moenia hoste nihil praeter obsidionem restare, eam
+autem fore [et] diuturnam; non enim Gytheum, quod ipsum tamen traditum,
+non expugnatum esset, sed Lacedaemonem, ualidissimam urbem uiris
+armisque, oppugnaturos. unam spem fuisse si qua admouentibus exercitum
+dissensio inter ipsos ac seditio excitari posset: cum signa portis prope inferri
+cernerent, neminem se mouisse. adiciebat et cum Antiocho infidam pacem
+Uillium legatum inde redeuntem nuntiare: multo maioribus quam ante
+terrestribus naualibusque copiis in Europam eum transisse. si occupasset
+obsidio Lacedaemonis exercitum, quibus aliis copiis aduersus regem tam
+ualidum ac potentem bellum gesturos? haec propalam dicebat: illa tacita
+suberat cura ne nouus consul Graeciam prouinciam sortiretur et incohata
+belli uictoria successori tradenda esset.
+
+
+
+
+
+ Cum aduersus tendendo nihil moueret socios, simulando se transire in
+eorum sententiam omnes in adsensum consilii sui traduxit. 'bene uertat'
+inquit, 'obsideamus Lacedaemonem, quando ita placet. illud modo ne fallat:
+[ceterum] cum res tam lenta quam ipsi scitis oppugnatio urbium sit et
+obsidentibus prius saepe quam obsessis taedium adferat, iam nunc hoc ita
+proponere uos animis oportet hibernandum circa Lacedaemonis moenia esse.
+quae mora si laborem tantum ac periculum haberet, ut et animis et
+corporibus ad sustinenda ea parati essetis hortarer uos; nunc impensa quoque
+magna eget in opera, in machinationes et tormenta quibus tanta urbs
+oppugnanda est, in commeatus uobis nobisque in hiemem expediendos.
+itaque, ne aut repente trepidetis aut rem incohatam turpiter destituatis,
+scribendum ante uestris ciuitatibus censeo explorandumque quid quaeque
+animi, quid uirium habeat. auxiliorum satis superque habeo; sed quo plures
+sumus, pluribus rebus egebimus. nihil iam praeter nudum solum ager
+hostium habet: ad hoc hiems accedet ad comportandum ex longinquo
+difficilis.' haec oratio primum animos omnium ad respicienda
+cuiusque domestica mala conuertit, segnitiam, inuidiam et obtrectationem
+domi manentium aduersus militantes, libertatem difficilem ad consensum,
+inopiam publicam, malignitatem conferendi ex priuato. uersis itaque subito
+uoluntatibus faceret quod e re publica populi Romani sociorumque esse
+crederet imperatori permiserunt.
+
+
+
+
+
+ Inde Quinctius adhibitis legatis tantum tribunisque militum condiciones
+in quas pax cum tyranno fieret has conscripsit: sex mensium indutiae ut
+essent Nabidi Romanisque et Eumeni regi et Rhodiis; legatos extemplo
+mitterent Romam T. Quinctius et Nabis, ut pax [ex] auctoritate senatus
+confirmaretur; et qua die scriptae condiciones pacis editae Nabidi forent, ea
+dies ut indutiarum principium esset, et ut ex ea die intra decimum diem ab
+Argis ceterisque oppidis quae in Argiuorum agro essent praesidia omnia
+deducerentur uacuaque et libera traderentur Romanis, et ne quod inde
+mancipium regium publicumue aut priuatum educeretur: si qua dolo malo
+publice aut priuatim ante educta forent, dominis recte restituerentur; naues
+quas ciuitatibus maritimis ademisset redderet neue ipse nauem ullam praeter
+duos lembos, qui non plus quam sedecim remis agerentur, haberet; perfugas
+et captiuos omnibus sociis populi Romani ciuitatibus redderet et Messeniis
+omnia quae comparerent quaeque domini cognossent; exulibus quoque
+Lacedaemoniis liberos coniuges restitueret quae earum uiros sequi
+uoluissent, inuita ne qua exulis comes esset; mercennariorum militum
+Nabidis qui aut in ciuitates suas aut ad Romanos transissent, iis res suae
+omnes recte redderentur; in Creta insula ne quam urbem haberet, quas
+habuisset redderet Romanis; ne quam societatem cum ullo Cretensium aut
+quoquam alio institueret neu bellum gereret; ciuitatibus omnibus, quasque
+[et] ipse restituisset quaeque se suaque in fidem ac dicionem populi Romani
+tradidissent, omnia praesidia deduceret seque ipse suosque ab iis abstineret;
+ne quod oppidum neu quod castellum in suo alienoue agro conderet; obsides
+ea ita futura daret quinque quos imperatori Romano placuisset et filium in iis
+suum, et talenta centum argenti in praesenti et quinquaginta talenta in
+singulos annos per annos octo.
+
+
+
+
+
+ Haec conscripta castris propius urbem motis Lacedaemonem mittuntur.
+nec sane quicquam eorum satis placebat tyranno, nisi quod praeter spem
+reducendorum exulum mentio nulla facta erat; maxime autem omnium ea
+res offendebat quod et naues et maritimae ciuitates ademptae erant. fuerat
+autem ei magno fructui mare omnem oram Maleo praedatoriis nauibus
+infestam habenti; iuuentutem praeterea ciuitatium earum ad supplementum
+longe optimi generis militum habebat. has condiciones quamquam ipse in
+secreto uolutauerat cum amicis, uolgo tamen omnes fama ferebant, uanis ut
+ad ceteram fidem sic ad secreta tegenda satellitum regiorum ingeniis. non
+tam omnia uniuersi quam ea quae ad quemque pertinerent singuli carpebant.
+qui exulum coniuges in matrimonio habebant aut ex bonis eorum aliquid
+possederant, tamquam amissuri, non reddituri indignabantur. seruis liberatis
+a tyranno non inrita modo futura libertas sed multo foedior quam fuisset
+ante seruitus redeuntibus in iratorum dominorum potestatem ante oculos
+obuersabatur. mercennarii milites et pretia militiae casura in pace aegre
+ferebant et reditum sibi nullum esse in ciuitates uidebant infensas non
+tyrannis magis quam satellitibus eorum.
+
+
+
+
+
+ Haec inter se primo circulos serentes fremere; deinde subito ad arma
+discurrerunt. quo tumultu cum per se satis inritatam multitudinem cerneret
+tyrannus, contionem aduocari iussit. ubi cum ea quae imperarentur ab
+Romanis exposuisset et grauiora atque indigniora quaedam falso adfinxisset,
+et ad singula nunc ab uniuersis nunc a partibus contionis acclamaretur,
+interrogauit quid se respondere ad ea aut quid facere uellent. prope una uoce
+omnes nihil responderi et bellum geri iusserunt; et pro se quisque, qualia
+multitudo solet, bonum animum habere et bene sperare iubentes, fortes
+fortunam adiuuare aiebant. his uocibus incitatus tyrannus et Antiochum
+Aetolosque adiuturos pronuntiat et sibi ad obsidionem sustinendam
+copiarum adfatim esse. exciderat pacis mentio ex omnium animis, et in
+stationes non ultra quieturi discurrunt. paucorum excursio lacessentium et
+emissa iacula extemplo et Romanis dubitationem quin bellandum esset
+exemerunt. leuia inde proelia per quadriduum primum sine ullo satis certo
+euentu commissa. quinto die prope iusta pugna adeo pauentes in oppidum
+Lacedaemonii compulsi sunt ut quidam milites Romani terga fugientium
+caedentes per intermissa, ut tunc erant, moenia urbem intrarint.
+
+
+
+
+
+ Et tunc quidem Quinctius satis eo terrore coercitis excursionibus hostium
+nihil praeter ipsius oppugnationem urbis superesse ratus, missis qui omnes
+nauales socios a Gytheo accerserent, ipse interim cum tribunis militum ad
+uisendum urbis situm moenia circumuehitur. fuerat quondam sine muro
+Sparta; tyranni nuper locis patentibus planisque obiecerant murum: altiora
+loca et difficiliora aditu stationibus armatorum pro munimento obiectis
+tutabantur. ubi satis omnia inspexit, corona oppugnandum ratus omnibus
+copiis-erant autem Romanorum sociorumque, simul peditum equitumque,
+simul terrestrium ac naualium copiarum, ad quinquaginta milia hominum-
+urbem cinxit. alii scalas, alii ignem, alii alia quibus non oppugnarent modo
+sed etiam terrerent, portabant. iussi clamore sublato subire undique omnes,
+ut qua primum occurrerent quaue opem ferrent ad omnia simul pauentes
+Lacedaemonii ignorarent. quod roboris in exercitu erat, trifariam diuisum:
+parte una a Phoebeo, altera a Dictynnaeo, tertia ab eo loco quem Heptagonias
+appellant—omnia autem haec aperta sine muro loca sunt-adgredi iubet. cum
+tantus undique terror urbem circumuasisset, primo tyrannus et ad clamores
+repentinos et ad nuntios trepidos motus, ut quisque maxime laboraret locus,
+aut ipse occurrebat aut aliquos mittebat; deinde circumfuso undique pauore
+ita obtorpuit ut nec dicere quod in rem esset nec audire posset, nec inops
+modo consilii sed uix mentis compos esset.
+
+
+
+
+
+ Romanos primo sustinebant in angustiis Lacedaemonii, ternaeque acies
+tempore uno locis diuersis pugnabant; deinde crescente certamine
+nequaquam erat proelium par. missilibus enim Lacedaemonii pugnabant, a
+quibus se et magnitudine scuti perfacile Romanus tuebatur miles et quod alii
+uani, alii leues admodum ictus erant. nam propter angustias loci
+confertamque turbam non modo ad emittenda cum procursu, quo plurimum
+concitantur, tela spatium habebant, sed ne ut de gradu quidem libero ac stabili
+conarentur. itaque ex aduerso missa tela nulla in corporibus, rara in scutis
+haerebant; ab circumstantibus ex superioribus locis uolnerati quidam sunt;
+mox progressos iam etiam ex tectis non tela modo sed tegulae quoque
+inopinantes perculerunt. sublatis deinde supra capita scutis continuatisque ita
+inter se ut non modo ad caecos ictus sed ne ad inserendum quidem ex
+propinquo telum loci quicquam esset, testudine facta subibant. et primae
+angustiae paulisper sua hostiumque refertae turba tenuerunt: postquam in
+patentiorem uiam urbis paulatim urgentes hostem processere, non ultra uis
+eorum atque impetus sustineri poterant. cum terga uertissent Lacedaemonii
+et fuga effusa superiora peterent loca, Nabis quidem ut capta urbe trepidans
+quanam ipse euaderet circumspectabat: Pythagoras cum ad cetera animo
+officioque ducis fungebatur, tunc uero unus ne caperetur urbs causa fuit;
+succendi enim aedificia proxima muro iussit. quae cum momento temporis
+arsissent, ut adiuuantibus ignem qui alias ad extinguendum opem ferre
+solent, ruere in Romanos tecta nec tegularum modo fragmenta sed etiam
+ambusta tigna ad armatos peruenire et flamma late fundi, fumus terrorem
+etiam maiorem quam periculum facere. itaque et qui extra urbem erant
+Romanorum, tum maxime impetus facientes, recessere a muro et qui iam
+intrauerant, ne incendio ab tergo oriente intercluderentur ab suis, receperunt
+sese; et Quinctius postquam quid rei esset uidit, receptui canere iussit. ita iam
+capta prope urbe reuocati redierunt in castra.
+
+
+
+
+
+ Quinctius plus ex timore hostium quam ex re ipsa spei nactus per triduum
+insequens territauit eos nunc proeliis lacessendo, nunc operibus,
+intersaepiendoque quaedam ne exitus ad fugam esset. his comminationibus
+compulsus tyrannus Pythagoran rursus oratorem misit; quem Quinctius
+primo aspernatus excedere castris iussit, dein suppliciter orantem
+aduolutumque genibus tandem audiuit. prima oratio fuit omnia permittentis
+arbitrio Romanorum; dein cum ea uelut uana et sine effectu nihil proficeret,
+eo deducta est res ut iis condicionibus quae ex scripto paucis ante diebus editae
+erant indutiae fierent, pecuniaque et obsides accepti. dum oppugnatur
+tyrannus, Argiui nuntiis aliis [prope] super alios adferentibus tantum non
+iam captam Lacedaemonem esse erecti et ipsi, simul eo quod Pythagoras cum
+parte ualidissima praesidii excesserat, contempta paucitate eorum qui in arce
+erant, duce Archippo quodam praesidium expulerunt; Timocratem
+Pellenensem, quia clementer praefuerat, uiuum fide data emiserunt. huic
+laetitiae Quinctius superuenit pace data tyranno dimissisque ab Lacedaemone
+Eumene et Rhodiis et L. Quinctio fratre ad classem.
+
+
+
+
+
+ Laeta ciuitas celeberrimum festorum dierum ac nobile ludicrum
+Nemeorum, die stata propter belli mala praetermissum, in aduentum
+Romani exercitus ducisque indixerunt praefeceruntque ludis ipsum
+imperatorem. multa erant quae gaudium cumularent: reducti ciues ab
+Lacedaemone erant quos nuper Pythagoras quosque ante Nabis abduxerat;
+redierant qui post compertam a Pythagora coniurationem et caede iam coepta
+effugerant; libertatem ex longo interuallo libertatisque auctores Romanos,
+quibus causa bellandi cum tyranno ipsi fuissent, cernebant. testata quoque
+ipso Nemeorum die uoce praeconis libertas est Argiuorum. Achaeis quantum
+restituti Argi in commune Achaiae concilium laetitiae adferebant, tantum
+serua Lacedaemon relicta et lateri adhaerens tyrannus non sincerum
+gaudium praebebant. Aetoli uero eam rem omnibus conciliis lacerare: cum
+Philippo non ante desitum bellari quam omnibus excederet Graeciae urbibus,
+tyranno relictam Lacedaemonem; regem autem legitimum, qui in Romanis
+fuerit castris, ceterosque nobilissimos ciues in exilio uicturos; Nabidis
+dominationis satellitem factum populum Romanum. Quinctius ab Argis
+Elatiam, unde ad bellum Spartanum profectus erat, copias reduxit. sunt qui
+non ex oppido proficiscentem bellum gessisse tyrannum tradant sed castris
+aduersus Romana positis castra diuque cunctatum, quia Aetolorum auxilia
+expectasset, coactum ad extremum acie confligere impetu in pabulatores suos
+a Romanis facto: eo proelio uictum castrisque exutum pacem petisse, cum
+cecidissent quattuordecim milia militum, capta plus quattuor milia essent.
+
+
+
+
+
+ Eodem fere tempore et a T. Quinctio de rebus ad Lacedaemonem gestis et
+a M. Porcio consule ex Hispania litterae allatae. utriusque nomine in dies
+ternos supplicatio ab senatu decreta est. L. Ualerius consul, cum post fusos
+circa Litanam siluam Boios quietam prouinciam habuisset, comitiorum causa
+Romam rediit et creauit consules P. Cornelium Scipionem Africanum iterum
+et Ti. Sempronium Longum. horum patres primo anno secundi Punici belli
+consules fuerant. praetoria inde comitia habita: creati P. Cornelius Scipio et
+duo Cn. Cornelii, Merenda et Blasio, et Cn. Domitius Ahenobarbus et Sex.
+Digitius et T. Iuuentius Thalna. comitiis perfectis consul in prouinciam rediit.
+nouum ius eo anno a Ferentinatibus temptatum, ut Latini qui in coloniam
+Romanam nomina dedissent ciues Romani essent: Puteolos Salernumque et
+Buxentum adscripti coloni qui nomina dederant, et, cum ob id se pro ciuibus
+Romanis ferrent, senatus iudicauit non esse eos ciues Romanos.
+
+
+
+
+
+ Principio anni quo P. Scipio Africanus iterum et Ti. Sempronius Longus
+consules fuerunt, legati Nabidis tyranni Romam uenerunt. iis extra urbem in
+aede Apollinis senatus datus est. pax quae cum T. Quinctio conuenisset ut
+rata esset petierunt impetraruntque. de prouinciis cum relatum esset, senatus
+frequens in eam sententiam ibat ut, quoniam in Hispania et Macedonia
+debellatum foret, consulibus ambobus Italia prouincia esset. Scipio satis esse
+Italiae unum consulem censebat, alteri Macedoniam decernendam esse:
+bellum graue ab Antiocho imminere, iam ipsum sua sponte in Europam
+transgressum. quid deinde facturum censerent, cum hinc Aetoli, haud dubii
+hostes, uocarent ad bellum, illinc Hannibal, Romanis cladibus insignis
+imperator, stimularet? dum de prouinciis consulum disceptatur, praetores
+sortiti sunt: Cn. Domitio urbana iurisdictio, T. Iuuentio peregrina euenit, P.
+Cornelio Hispania ulterior, Sex. Digitio citerior, duobus Cn. Corneliis,
+Blasioni Sicilia, Merendae Sardinia. in Macedoniam nouum exercitum
+transportari non placuit, eum qui esset ibi reduci in Italiam a Quinctio ac
+dimitti; item eum exercitum dimitti qui cum M. Porcio Catone in Hispania
+esset; consulibus ambobus Italiam prouinciam esse et duas urbanas scribere
+eos legiones, ut dimissis quos senatus censuisset exercitibus octo omnino
+Romanae legiones essent.
+
+
+
+
+
+ Uer sacrum factum erat priore anno, M. Porcio et L. Ualerio consulibus. id
+cum P. Licinius pontifex non esse recte factum collegio primum, deinde ex
+auctoritate collegii patribus renuntiasset, de integro faciendum arbitratu
+pontificum censuerunt ludosque magnos qui una uoti essent tanta pecunia
+quanta adsoleret faciendos: uer sacrum uideri pecus quod natum esset inter
+kal. Martias et pridie kal. Maias P. Cornelio et Ti. Sempronio consulibus.
+censorum inde comitia sunt habita. creati censores Sex. Aelius Paetus et C.
+Cornelius Cethegus. principem senatus P. Scipionem consulem, quem et
+priores censores legerant, legerunt. tres omnino senatores, neminem curuli
+honore usum, praeterierunt. gratiam quoque ingentem apud eum ordinem
+pepererunt, quod ludis Romanis aedilibus curulibus imperarunt ut loca
+senatoria secernerent a populo; nam antea in promiscuo spectarant. equitibus
+quoque perpaucis adempti equi, nec in ullum ordinem saeuitum. atrium
+Libertatis et uilla publica ab iisdem refecta amplificataque. uer sacrum ludique
+Romani uotiui quos uouerat Ser. Sulpicius Galba consul facti. cum spectaculo
+eorum occupati animi hominum essent, Q. Pleminius, qui propter multa in
+deos hominesque scelera Locris admissa in carcerem coniectus fuerat,
+comparauerat homines qui pluribus simul locis urbis nocte incendia facerent,
+ut in consternata nocturno tumultu ciuitate refringi carcer posset. ea res
+indicio consciorum palam facta delataque ad senatum est. Pleminius in
+inferiorem demissus carcerem est necatusque.
+
+
+
+
+
+ Coloniae ciuium Romanorum eo anno deductae sunt Puteolos
+Uolturnum Liternum, treceni homines in singulas. item Salernum
+Buxentumque coloniae ciuium Romanorum deductae sunt. deduxere
+triumuiri Ti. Sempronius Longus, qui tum consul erat, M. Seruilius Q.
+Minucius Thermus. ager diuisus est, qui Campanorum fuerat. Sipontum
+item in agrum qui Arpinorum fuerat coloniam ciuium Romanorum alii
+triumuiri, D. Iunius Brutus M. Baebius Tamphilus M. Heluius deduxerunt.
+Tempsam item et Crotonem coloniae ciuium Romanorum deductae.
+Tempsanus ager de Bruttiis captus erat: Bruttii Graecos expulerant; Crotonem
+Graeci habebant. triumuiri Cn. Octauius L. Aemilius Paulus C. Laetorius
+Crotonem, Tempsam L. Cornelius Merula Q. <. . .> C. Salonius deduxerunt.
+prodigia quoque alia uisa eo anno Romae sunt, alia nuntiata. in foro et
+comitio et Capitolio sanguinis guttae uisae sunt; et terra aliquotiens pluuit et
+caput Uolcani arsit. nuntiatum est Nare amni lac fluxisse, pueros ingenuos
+Arimini sine oculis ac naso et in Piceno agro non pedes, non manus
+habentem natum. ea prodigia ex pontificum decreto procurata. et sacrificium
+nouemdiale factum est, quod Hadriani nuntiauerant in agro suo lapidibus
+pluuisse.
+
+
+
+
+
+ In Gallia L. Ualerius Flaccus proconsul circa Mediolanium cum Gallis
+Insubribus et Bois, qui Dorulato duce ad concitandos Insubres Padum
+transgressi erant, signis conlatis depugnauit; decem milia hostium sunt caesa.
+per eos dies collega eius M. Porcius Cato ex Hispania triumphauit. tulit in eo
+triumpho argenti infecti uiginti quinque milia pondo, bigati centum uiginti
+tria milia, Oscensis quingenta quadraginta, auri pondo mille quadringenta.
+militibus ex praeda diuisit in singulos ducenos septuagenos aeris, triplex
+equiti. Ti. Sempronius consul in prouinciam profectus in Boiorum primum
+agrum legiones duxit. Boiorix tum regulus eorum cum duobus fratribus tota
+gente concitata ad rebellandum castra locis apertis posuit, ut appareret
+dimicaturos si hostis fines intrasset. consul ubi quantae copiae, quanta fiducia
+esset hosti sensit, nuntium ad collegam mittit ut, si uideretur ei, maturaret
+uenire: se tergiuersando in aduentum eius rem extracturum. quae causa
+consuli cunctandi, eadem Gallis, praeterquam quod cunctatio hostium
+animos faciebat, rei maturandae erat ut priusquam coniungerentur consulum
+copiae rem transigerent. per biduum tamen nihil aliud quam steterunt parati
+ad pugnandum, si quis contra egrederetur; tertio subiere ad uallum castraque
+simul ab omni parte adgressi sunt. consul arma extemplo capere milites
+iussit; armatos inde paulisper continuit, ut et stolidam fiduciam hosti augeret
+et disponeret copias quibus quaeque portis erumperent. duae legiones duabus
+principalibus portis signa efferre iussae. sed in ipso exitu ita conferti obstitere
+Galli ut clauderent uiam. diu in angustiis pugnatum est; nec dextris magis
+gladiisque gerebatur res quam scutis corporibusque ipsis obnixi urgebant,
+Romani ut signa foras efferrent, Galli ut aut in castra ipsi penetrarent aut
+exire Romanos prohiberent. nec ante in hanc aut illam partem moueri acies
+potuerunt quam Q. Uictorius primi pili centurio et C. Atinius tribunus
+militum, quartae hic, ille secundae legionis, rem in asperis proeliis saepe
+temptatam, signa adempta signiferis in hostes iniecerunt. dum repetunt enixe
+signum, priores secundani se porta eiecerunt.
+
+
+
+
+
+ Iam hi extra uallum pugnabant, quarta legione in porta haerente, cum
+alius tumultus ex auersa parte castrorum est exortus. in portam quaestoriam
+inruperant Galli resistentesque pertinacius occiderant L. Postumium
+quaestorem, cui Tympano fuit cognomen, et M. Atinium et P. Sempronium
+praefectos socium, et ducentos ferme milites. capta ab ea parte castra erant,
+donec cohors extraordinaria, missa a consule ad tuendam quaestoriam
+portam, et eos qui intra uallum erant partim occidit partim expulit castris et
+inrumpentibus obstitit. eodem fere tempore et quarta legio cum duabus
+extraordinariis cohortibus porta erupit. ita simul tria proelia circa castra locis
+distantibus erant clamoresque dissoni ad incertos suorum euentus a praesenti
+certamine animos pugnantium auertebant. usque ad meridiem aequis uiribus
+ac prope pari spe pugnatum est. labor et aestus mollia et fluida corpora
+Gallorum et minime patientia sitis cum decedere pugna coegisset, in paucos
+restantes impetum Romani fecerunt fusosque compulerunt in castra. signum
+inde receptui ab consule datum est; ad quod pars maior receperunt sese, pars
+certaminis studio et spe potiundi castris hostium perstitit ad uallum. eorum
+paucitate contempta Galli uniuersi ex castris eruperunt: fusi inde Romani
+quae imperio consulis noluerant suo pauore ac terrore castra repetunt. ita
+uaria hinc atque illinc nunc fuga, nunc uictoria fuit; Gallorum tamen ad
+undecim milia, Romanorum quinque milia sunt occisa. Galli recepere in
+intima finium sese, consul Placentiam legiones duxit.
+
+
+
+
+
+ Scipionem alii coniuncto exercitu cum collega per Boiorum Ligurumque
+agros populantem isse, quod progredi siluae paludesque passae sint, scribunt,
+alii nulla memorabili re gesta Romam comitiorum causa redisse. eodem hoc
+anno T. Quinctius Elatiae, quo in hiberna reduxerat copias, totum hiemis
+tempus iure dicundo consumpsit mutandisque iis quae aut ipsius Philippi
+aut praefectorum eius licentia in ciuitatibus facta erant, cum suae factionis
+hominum uires augendo ius ac libertatem aliorum deprimerent. ueris initio
+Corinthum conuentu edicto uenit. ibi omnium ciuitatium legationes in
+contionis modum circumfusas est adlocutus, orsus ab inita primum Romanis
+amicitia cum Graecorum gente et imperatorum qui ante se in Macedonia
+fuissent suisque rebus gestis. omnia cum adprobatione ingenti sunt audita,
+praeterquam cum ad mentionem Nabidis uentum esset: id minime
+conueniens liberanti Graeciam uidebatur tyrannum reliquisse non suae
+solum patriae grauem sed omnibus circa ciuitatibus metuendum, haerentem
+uisceribus nobilissimae ciuitatis.
+
+
+
+
+
+ Nec ignarus huius habitus animorum Quinctius, si sine excidio
+Lacedaemonis fieri potuisset, fatebatur pacis cum tyranno mentionem
+admittendam auribus non fuisse: nunc, cum aliter quam ruina grauissimae
+ciuitatis opprimi non posset, satius uisum esse tyrannum debilitatum ac totis
+prope uiribus ad nocendum cuiquam ademptis relinqui quam intermori
+uehementioribus quam quae pati possit remediis ciuitatem sinere, in ipsa
+uindicta libertatis perituram. praeteritorum commemorationi subiecit
+proficisci sibi in Italiam atque omnem exercitum deportare in animo esse:
+Demetriadis Chalcidisque praesidia intra decimum diem audituros deducta,
+Acrocorinthum ipsis extemplo uidentibus uacuam Achaeis traditurum, ut
+omnes scirent utrum Romanis an Aetolis mentiri mos esset, qui male
+commissam libertatem populo Romano sermonibus distulerint et mutatos
+pro Macedonibus Romanos dominos. sed illis nec quid dicerent nec quid
+facerent quicquam unquam pensi fuisse; reliquas ciuitates monere ut